Trước Cách mạng tháng Tám, các sản phẩm khảm xà cừ chủ yếu được bài trí và sử dụng trong cung đình hoặc các gia đình quan lại quý tộc, bởi khảm xà cừ vốn nằm trong bộ "thất bảo" quý giá. Lịch sử làng nghề từng ghi dấu hàng chục nghệ nhân được triều đình triệu vào kinh đô Huế để phục vụ, trong đó tiêu biểu có cố nghệ nhân Nguyễn Văn Phú, người được triều Nguyễn phong chức Cửu phẩm (dân làng thường gọi là cụ Cửu Phú) và ban tặng danh hiệu Hàn lâm Đại chiếu.
Về tài năng của người thợ Việt, nhà nghiên cứu người Pháp Henri Oger (1885, 1963) từng nhận xét rằng, thợ khảm là những nhà nghệ thuật chân chính, nhẫn nại và vô cùng khéo tay. Ông đánh giá cao khả năng phối hợp màu sắc tự nhiên từ vỏ trai để tạo nên sự hòa sắc rực rỡ, khiến nghệ thuật khảm Việt Nam trở nên nổi trội và gần như giữ vị thế độc tôn tại vùng Viễn Đông. Trong cuốn sách "Kỹ thuật của người An Nam" xuất bản năm 1909, Oger khẳng định sản phẩm của thợ khảm Việt Nam ưu tú hơn nhiều so với các sản phẩm cùng loại của thợ khảm Quảng Đông.
Sau Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là dưới ánh sáng đổi mới của Đảng từ năm 1986, nghề khảm Chuyên Mỹ tiếp tục kế thừa và phát huy những giá trị tinh hoa của các thế hệ tiền bối, đưa nét đẹp của xà cừ đến gần hơn với đời sống đương đại. Trong làng, nhiều gia đình vẫn duy trì truyền thống "nghề nối nghề", tiêu biểu là gia tộc của cố nghệ nhân Nguyễn Văn Tố (1910, 2004).
Sinh thời, cụ Nguyễn Văn Tố nổi danh với kỹ thuật truyền thần chân dung. Nhờ những đóng góp xuất sắc về kỹ mỹ thuật, cụ đã được Bộ Văn hóa Thông tin và trường Mỹ thuật Đông Dương tặng nhiều bằng khen, giấy khen cao quý. Năm 1970, cụ cùng nhóm nghệ nhân trong làng đã thực hiện truyền thần hàng trăm huy hiệu Bác Hồ theo đơn đặt hàng của Trung ương. Với lòng kính trọng sâu sắc dành cho Hồ Chủ tịch, cụ đã dành hết tâm huyết khởi tạo bức chân dung truyền thần của Người để làm quà tặng nhân dịp sinh nhật lần thứ 80. Dẫu bức họa hoàn thành nhưng ngày sinh nhật ấy đã dừng lại ở tuổi 79, để lại một kỷ vật vô giá mà hiện nay nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng, cháu nội của cụ, vẫn đang trân trọng lưu giữ.
Bước vào giai đoạn đất nước đổi mới, cụ Nguyễn Văn Tố cùng con trai là nghệ nhân Nguyễn Thuyết Trình tiếp tục đóng góp to lớn cho sự phát triển của thủ công mỹ nghệ nước nhà. Công lao của cụ đã được ghi nhận qua nhiều giải thưởng danh giá như bằng khen của Bộ Văn hóa Thông tin năm 1996, giải thưởng Bàn tay vàng của Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội đồng Trung ương Liên minh các Hợp tác xã Việt Nam.
Nối nghiệp cha, cố nghệ nhân Nguyễn Thuyết Trình (1936, 2008), nguyên là Giám đốc trường Mỹ nghệ Hà Đông, đã dành trọn tình yêu cho nghề nghiệp. Ông không chỉ truyền dạy mỹ thuật và kỹ thuật khảm cho hàng nghìn học sinh mà còn khơi gợi trong họ niềm tự hào về văn hóa và lịch sử làng nghề. Với ông, văn hóa lịch sử dân tộc luôn bắt nguồn và kết tinh từ những mạch nguồn làng xã. Những đóng góp của ông trong lĩnh vực giáo dục mỹ thuật đã được nhà nước và các tổ chức xã hội tặng thưởng nhiều bằng khen cao quý.
Tiếp nối truyền thống gia đình, nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng, thế hệ thứ ba của dòng họ, hiện đang tích cực quảng bá di sản quê hương thông qua các sản phẩm khảm xà cừ cao cấp, đặc biệt là dòng tranh truyền thần chân dung. Với hơn 30 năm kinh nghiệm và danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, ông đã truyền nghề cho hàng chục học trò trong và ngoài địa phương. Tại các cuộc triển lãm vinh danh làng nghề, sản phẩm của ông luôn nhận được sự tín nhiệm và đánh giá cao từ khách hàng.
Khi chia sẻ về giá trị nghề nghiệp, nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng tự hào bày tỏ rằng ông vô cùng hãnh diện khi là thế hệ thứ ba, và nay con trai ông là thế hệ thứ tư, tiếp nối nghề tinh hoa do Đức Tổ nghề truyền lại. Di sản mà ông cha để lại không chỉ là những báu vật vật chất như huy hiệu truyền thần hay chân dung Hồ Chủ tịch, mà quan trọng hơn cả là đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm với xã hội. Với ông, khảm xà cừ đã thấm sâu vào máu thịt, bởi mỗi tác phẩm đều mang một câu chuyện riêng, một nét độc đáo làm say đắm lòng người.
Lời chia sẻ ấy đã giúp chúng ta cảm nhận được mạch nguồn văn hóa truyền thống đang chảy trôi không ngừng qua các thế hệ. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng cùng hàng trăm nghệ nhân khác tại Chuyên Mỹ vẫn đang ngày đêm giữ lửa cho nghề, bằng tất cả niềm tự hào gia đình, tự hào về dòng máu Lạc Hồng và tinh hoa khảm xà cừ quê hương:
"Hỡi cô thắt đai lưng xanh,
Có về Chuyên Mỹ với anh thì về.
Chuyên Mỹ có cây bồ đề,
Có sông uốn khúc, có nghề khảm khay."
