Trên cơ sở lý thuyết về hợp tác xã, kinh tế học thể chế và phát triển nông thôn, bài viết làm rõ mối quan hệ giữa phát triển kinh tế tập thể và xây dựng nông thôn mới như một cơ chế tương hỗ giữa phương thức tổ chức sản xuất và không gian phát triển trong tiến trình hiện đại hóa ở Việt Nam. Bằng cách kết hợp phân tích lý luận với dữ liệu thực chứng giai đoạn 1986–2025 từ Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp, Niên giám Thống kê và các báo cáo chuyên đề, cho thấy khu vực kinh tế tập thể đã chuyển từ mô hình hình thức sang mô hình vận hành theo cơ chế thị trường, từng bước gắn với chuỗi giá trị và chương trình nông thôn mới. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này còn thiếu đồng bộ, thể hiện qua các hạn chế về năng lực quản trị, liên kết thị trường và năng suất lao động, làm suy giảm hiệu quả lan tỏa của kinh tế tập thể đối với phát triển nông thôn. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các hàm ý chính sách theo hướng hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực hợp tác xã, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và chuyển đổi số nhằm tăng cường vai trò của kinh tế tập thể trong phát triển nông thôn bền vững.