Bên cạnh đó, các mẫu thức ước lệ kinh điển như Tứ quý (mai, lan, cúc, trúc), điểu hoa, và hình tượng Tứ dân (sĩ, nông, công, thương) cũng được tái hiện vô cùng sinh động, gửi gắm những giá trị đạo đức và triết lý nhân sinh cao đẹp.
Bước sang giai đoạn hiện nay, để thích ứng với nhu cầu của thị trường và biểu đạt sức sáng tạo đương đại, biên độ đề tài trên các sản phẩm khảm trai đã mở rộng đáng kể. Các nghệ nhân đã khéo léo chuyển tải hình ảnh các di sản văn hóa và danh lam thắng cảnh tiêu biểu của đất nước như chùa Một Cột, vịnh Hạ Long, cố đô Huế, cùng nhịp sống năng động của Sài Gòn vào trong các tác phẩm.
Mỗi sản phẩm khảm trai không đơn thuần là một vật dụng hay đồ trang trí nội thất, mà thực sự là một cấu trúc ngôn ngữ kể về câu chuyện văn hóa, lịch sử, qua đó khẳng định bản sắc và kỹ năng bậc thầy của người thợ Chuyên Mỹ. Sự tinh túy này đã từng được nhà nghiên cứu người Pháp Henri Oger (1885, 1963) ghi nhận trong tác phẩm “Kỹ thuật của người An Nam” (xuất bản năm 1909), khi ông khẳng định thợ khảm Việt Nam là những nhà nghệ thuật chân chính với khả năng hòa sắc bậc thầy, đưa nghệ thuật khảm Việt Nam giữ vị thế độc tôn tại khu vực Viễn Đông.
Nền tảng tạo nên sự ưu việt của nghệ thuật khảm trai Chuyên Mỹ chính là sự am tường và khai thác tài tình nguồn nguyên liệu tự nhiên. Hệ thống nguyên liệu chính bao gồm các loại vỏ trai, vỏ ốc được tuyển chọn vô cùng khắt khe. Trong đó, vỏ trai cánh mỏng với sắc thái thâm trầm, trai thịt trắng vỏ dày, hay đặc biệt là trai Nông Cống (Thanh Hóa) vốn nổi tiếng với hệ vân hoa rực rỡ, là những chất liệu nền tảng tạo nên độ sâu cho tác phẩm. Quý hiếm nhất phải kể đến ốc xà cừ được khai thác tại các vùng duyên hải miền Trung và miền Nam như Quy Nhơn, Quảng Nam, Đà Nẵng, Nha Trang, Phan Thiết. Với độ quang phổ lấp lánh và sắc đỏ đặc trưng, ốc xà cừ thường được dành riêng cho những chi tiết tinh hoa nhất để nâng tầm giá trị thẩm mỹ.
Ngoài ra, không thể không nhắc đến vỏ Cửu Khổng, một loại nguyên liệu đặc hữu với chín lỗ nhỏ ở mép vỏ, sở hữu vân màu ngũ sắc biến ảo tựa cầu vồng. Đây là chất liệu không thể thay thế khi người thợ cần chế tác các chi tiết đòi hỏi độ nổi khối và hiệu ứng ánh sáng đa chiều như cảnh núi non hay cánh chim phượng, chim công trong các dòng tác phẩm cao cấp.
Dù trước đây nguồn cung nguyên liệu từ các vùng sông ngòi, biển cả nội địa tương đối dồi dào, song trước những biến động về môi trường và nhu cầu ngày càng tăng, việc tìm kiếm được những loại vỏ trai quý hiếm hiện nay đang trở thành một thách thức lớn. Điều này đòi hỏi người nghệ nhân không chỉ có tay nghề cao mà còn phải kỳ công trong công tác sưu tầm, tầm lọc nguyên liệu để bảo chứng cho tính nguyên bản và chất lượng thượng hạng của từng sản phẩm làng nghề.
