Nghệ thuật sơn mài Chuyên Mỹ, tiêu biểu là dòng sơn mài Bối Khê, hội tụ sự đa dạng bậc nhất trong loại hình sản phẩm. Danh lục tác phẩm của làng nghề trải dài từ các nhóm hàng truyền thống như sơn son thếp vàng, hoành phi câu đối, tượng Phật vốn nổi tiếng với màu sắc lộng lẫy và độ bền thiên niên kỷ trong các không gian tín ngưỡng cho đến các sản phẩm mỹ nghệ hiện đại như bát, đĩa, lọ hoa, khay trà và tranh nghệ thuật, đáp ứng linh hoạt thị hiếu của thị trường quốc tế.
Khi đặt trong hệ quy chiếu so sánh với các trung tâm sơn truyền thống khác tại châu thổ Bắc Bộ, sơn mài Chuyên Mỹ khẳng định bản sắc độc bản qua dòng sơn mài khảm. Nếu như Cát Đằng (Nam Định) thiên về sơn quang dầu, Đình Bảng (Bắc Ninh) chuyên về sơn then hay Hạ Thái (Hà Nội) tập trung vào các dòng tranh hiện đại, thì thợ thủ công Bối Khê lại đạt đến trình độ điêu luyện trong việc kết hợp nghệ thuật sơn mài với kỹ nghệ khảm trai ốc. Một sản phẩm sơn mài khảm tiêu chuẩn, từ cốt mộc đến thành phẩm, phải trải qua chu kỳ chế tác nghiêm ngặt với khoảng 12 nước sơn và thời gian hoàn thiện trung bình kéo dài một tháng.
Hiện nay, tinh hoa sản phẩm của làng nghề được phân định thành ba dòng chủ đạo:
• Sơn mài khảm trứng: Sử dụng mảnh vỏ trứng gia cầm để tạo sắc trắng ngà trầm mặc.
• Sơn mài khảm trai: Sự giao thoa đỉnh cao giữa nhựa sơn ta và vẻ rực rỡ của xà cừ.
• Sơn mài bạc: Ứng dụng bạc lá, bạc vụn để kiến tạo độ sâu và hiệu ứng ánh sáng huyền ảo cho tác phẩm.
Hệ thống quy trình thực hành kỹ thuật
Quy trình chế tác sơn mài là một tiến trình thủ công đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối và tư duy cảm quan tinh tế qua các công đoạn:
• Tạo dáng (Làm mộc): Đây là khâu kiến tạo cốt sản phẩm (vóc). Nguyên liệu chủ yếu từ gỗ tự nhiên (gỗ sồi, gỗ ván) hoặc tre nứa được xử lý độ ẩm khắt khe. Nghệ nhân tiến hành kiểm tra bề mặt mộc để đảm bảo độ trơn láng tuyệt đối, sau đó phủ lớp keo khởi đầu để bảo vệ cốt sản phẩm.
• Gắn: Sử dụng hỗn hợp sơn sống phối trộn bột mùn cưa để trét kín các khiếm khuyết, vết nứt trên bề mặt cốt gỗ.
• Thảo sơn: Quét một lớp sơn sống pha loãng nhằm thẩm thấu sâu vào thớ gỗ, giúp chống ẩm và gia tăng độ bền cơ học cho vật dụng.
• Đánh vải (Cậy vải): Đây là kỹ thuật dùng vải sô phủ lên bề mặt gỗ, kết hợp quét sơn sống nhằm tạo ra một lớp màng liên kết đặc biệt bền vững, giúp ngăn ngừa tình trạng cong vênh hay nứt rạn do tác động của môi trường.
• Bó và Hom: Sử dụng hỗn hợp đất sét, đất phù sa mịn phối trộn cùng sơn sống và mùn cưa để miết đều lên bề mặt. Công đoạn này được lặp lại nhiều lần nhằm tạo ra một lớp nền (nền vóc) chắc chắn, phẳng mịn và không còn tì vết.
• Lót và Kẹt vét: Phủ lớp sơn sống và dùng hỗn hợp đất phù sa loãng để lấp đầy các lỗ nhỏ li ti trên bề mặt vóc. Sau mỗi lớp sơn, thợ thủ công tiến hành mài nước để đạt tới độ phẳng hoàn mỹ.
• Thí: Nghệ nhân phủ các lớp sơn chín (sơn then đen hoặc sơn cánh gián) để tạo lớp nền màu sắc chủ đạo, định hình diện mạo mỹ thuật cho tranh hoặc vật dụng.
• Mài: Đây là công đoạn cốt lõi mang tính biểu tượng của nghề. Nghệ nhân dùng giấy ráp và nước để mài nhẹ bề mặt sau mỗi nước sơn. Kỹ thuật mài không chỉ giúp làm phẳng mà còn nhằm "khơi" dậy màu sắc, độ trong và vẻ đẹp tiềm ẩn của các lớp sơn chồng lớp dưới sự cảm nhận tinh tường của đôi bàn tay người thợ.
