Tiến trình hoàn thiện trải qua nhiều công đoạn chuyên biệt: từ phác thảo mẫu, cưa cắt họa tiết, đục nền gỗ tạo khuôn, nạm miếng trai, mài phẳng bề mặt đến kỹ thuật tách tỉa và đánh véc-ni để làm nổi bật vẻ đẹp rực rỡ của xà cừ.
1. Kỹ thuật lựa chọn và xử lý nguyên liệu
Nguồn nguyên liệu chủ đạo bao gồm ốc xà cừ, xác biển, cửu khổng và các loại vỏ trai; ngoài ra có thể kết hợp ngà voi, gỗ sưa, đá quý, vàng, bạc để gia tăng giá trị. Trong đó, kỹ thuật khó nhất là xác định "chiều ánh sáng" của ốc xà cừ và cửu khổng. Người thợ phải có nhãn quan nhạy bén cùng kinh nghiệm thực chứng từ 3 năm trở lên mới có thể lựa chọn góc độ phản quang tối ưu, tạo điểm nhấn sống động cho sản phẩm.
2. Kỹ nghệ của thợ cưa (Kỹ thuật cắt tạo hình)
Đây là công đoạn định hình họa tiết, đòi hỏi sự chuẩn bị công cụ vô cùng khắt khe:
• Mài Nhành (dao băm cưa): Nhành được chế tác từ thép gió, mài nghiêng góc 30° trên đá ráp và đá màu cho đến khi đạt độ sắc (lưỡi nhành) tiêu chuẩn.
• Chế tác lưỡi cưa: Người thợ sử dụng dây cót đồng hồ đã qua xử lý, mài mỏng phù hợp với tính chất vỏ trai, sau đó tiến hành tạo răng cưa bằng cách dùng Nhành băm đều tay lên dây cót trên đe sắt. Kỹ thuật băm phải cực kỳ chính xác để lưỡi cưa không bị đứt hoặc gây vấp khi thao tác trên xà cừ.
• Thao tác cưa: Người thợ cầm nguyên liệu, vẽ họa tiết theo mẫu, sau đó tì miếng vỏ vào "cọc cưa" (cố định trên ghế cưa) để thực hiện các nhát cắt. Thợ giỏi phải biết tính toán cách xếp chồng nguyên liệu để tiết kiệm và đạt giá trị thẩm mỹ cao nhất.
• Kỹ thuật Sen lọng: Đây là đỉnh cao của thợ cưa, nhằm tạo ra các hình thức như triện chữ Công, cẩm quy hay cánh hoa rỗng. Sau khi tạo khoảng rỗng, người thợ sẽ đưa các nguyên liệu khác màu vào để tạo nên sự hòa sắc tinh tế.
3. Kỹ thuật nạm xà cừ (Thợ đục)
Sau khi họa tiết đã được cắt rời, thợ đục thực hiện quy trình hạ nền trên cốt gỗ:
• Vạch mẫu: Sử dụng bút vạch theo vòng ngoài các chi tiết để tạo khung trên nền gỗ.
• Đục hạ nền: Đục sâu xuống phần gỗ đúng bằng độ dày của miếng trai ốc sao cho phần trũng vừa khít tuyệt đối với các chi tiết xà cừ.
• Gắn kết: Sử dụng sơn ta hoặc keo chuyên dụng để gắn các miếng trai ốc hoàn chỉnh vào nền gỗ, đảm bảo bề mặt xà cừ phẳng đều với bề mặt cốt gỗ.
4. Kỹ thuật mài và tách (Tỉa khắc)
Sản phẩm sau khi gắn được trải qua quá trình mài từ mài phá (làm sạch keo, sơn dư thừa) đến mài mịn và mài bóng bằng các loại giấy ráp phù hợp. Sau đó là công đoạn Tách – khâu quyết định linh hồn của tác phẩm:
• Kỹ thuật thao tác: Nghệ nhân sử dụng dao thép hình mỏ quạ, vận dụng lực đòn bẩy từ ngón tay cái để khắc các đường nét tạo hình theo trí tưởng tượng. Các nét khắc này không được phép sai lệch hay tẩy xóa.
• Hoàn thiện nét khắc: Sau khi khắc, nghệ nhân bôi sơn đen lên để các nét vẽ hiện lên chân thực. Đỉnh cao của kỹ thuật này chính là truyền thần chân dung, một lĩnh vực chuyên sâu mà chỉ số ít nghệ nhân tài hoa nhất mới thực hiện được.
5. Hoàn thiện và đánh véc-ni
Đây là công đoạn sau cùng nhằm tạo độ bóng cho gỗ và tăng cường sự tương tác màu sắc giữa nền gỗ trầm ấm với vẻ lấp lánh của trai ốc. Nguyên liệu hoàn thiện bao gồm xăng thơm, gôm, bột đá, bột gụ được xử lý qua vải xô và khò điện, giúp tác phẩm đạt được vẻ đẹp mỹ lệ và bền bỉ theo thời gian.
Về lộ trình đào tạo: Thông thường, người thợ cần 6 tháng để làm quen với các chi tiết đơn giản và từ 1 đến 3 năm để thực hành trọn vẹn sản phẩm. Tuy nhiên, để đạt đến trình độ thợ giỏi, ngoài năng khiếu bẩm sinh, người lao động cần một quá trình rèn luyện thực tiễn bền bỉ mới có thể thấu cảm được tinh hoa của nghệ thuật khảm trai truyền thống.
