Tiến trình tạo tác trải dài từ khâu xử lý mộc đến các công đoạn chuyên biệt: vẽ mẫu phác thảo, cưa cắt họa tiết, đục nền gỗ tạo khuôn, nạm miếng trai, mài phẳng bề mặt và đặc biệt là kỹ thuật tách tỉa, công đoạn quyết định thần thái của tác phẩm. Cuối cùng, sản phẩm được hoàn thiện bằng lớp đánh véc-ni giúp các họa tiết xà cừ ánh lên sắc thái lộng lẫy và sống động như một bức tranh nghệ thuật thực thụ.
Hệ thống công cụ lao động (đồ nghề) trong làng nghề được phân định rõ ràng theo ba nhóm kỹ năng chuyên biệt:
1. Kỹ thuật cưa (Cắt tạo hình): Đây là công đoạn khởi đầu mang tính định hình họa tiết. Thợ cưa sử dụng các loại dụng cụ đặc thù bao gồm: ghế cưa, các loại cưa tay chuyên dụng, dùi khoan, bút chì, dao băm cưa (nhành), đe băm cưa, cùng hệ thống đá mài (đá ráp, đá màu). Bên cạnh đó, các công cụ bổ trợ như đục, dũa, kìm bấm, kẹp sừng và bàn kính tích hợp hệ thống đèn chiếu sáng bên dưới giúp người thợ thao tác chính xác đến từng chi tiết nhỏ nhất của vỏ trai, vỏ ốc.
2. Kỹ thuật đục (Nạm xà cừ): Người thợ đục đảm nhiệm khâu kỹ thuật tạo khuôn trên nền gỗ và gắn kết các họa tiết khảm sao cho bằng phẳng với bề mặt gỗ. Chất kết dính được ưu tiên sử dụng là sơn ta truyền thống hoặc các loại keo chuyên dụng hiện đại. Bộ dụng cụ tiêu chuẩn bao gồm: một hệ thống đục từ 10 đến 15 chiếc với kích cỡ khác biệt, dùi đục, ghế đục (giá đỡ thao tác), ván kê xà cừ và các dụng cụ đo đạc, đánh dấu.
3. Kỹ thuật tách (Tỉa, khắc họa): Đây là công đoạn tinh vi nhất, đòi hỏi kỹ thuật khắc họa những đường nét chi tiết trên nền xà cừ đã được gắn định hình. Kỹ thuật tách không chỉ làm rõ bố cục mà còn là yếu tố then chốt tạo nên "hồn" của tác phẩm, đặc biệt là trong nghệ thuật truyền thần chân dung. Công cụ của thợ tách tuy tinh gọn nhưng yêu cầu độ sắc sảo cực cao, gồm các loại dao tách chuyên dụng, đá mài mịn, bút chì và ghế gỗ thao tác.
Trong cấu trúc lao động tại làng nghề, các công đoạn thường được phân định theo sở trường và giới tính: nam giới thường đảm nhận kỹ thuật cưa và tách vốn đòi hỏi lực tay và sự tinh xảo, trong khi nữ giới phụ trách khâu đục nạm cần sự tỉ mỉ, kiên trì. Tuy nhiên, trong lịch sử phát triển của Chuyên Mỹ, vẫn luôn xuất hiện những nghệ nhân ưu tú có khả năng thao tác toàn diện và tinh thông tất cả các công đoạn, tạo nên những tác phẩm di sản có giá trị văn hóa và kinh tế cao.
