Như chúng ta đã biết, Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn không chỉ là một nhà tình báo chiến lược kiệt xuất với những đóng góp to lớn cho cách mạng Việt Nam, mà còn là một cây đại thụ của nền báo chí và là biểu tượng của lòng nhân ái, sự độ lượng trong con mắt bạn bè quốc tế. Mang danh nghĩa là phóng viên của các hãng thông tấn lớn phương Tây như Time, Reuters, New York Herald Tribune, ông đã khéo léo cài mình vào trung tâm đầu não của chính quyền Sài Gòn và cơ quan tình báo Mỹ. Những tài liệu chiến lược tối mật mà ông cùng đồng đội chuyển về trung ương đã góp phần quyết định vào những thắng lợi mang tính bước ngoặt của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Không chỉ vậy, ông còn là một nhà báo sắc sảo với năng lực phân tích thông tin thượng thừa, phong cách làm nghề chuyên nghiệp và là người thầy truyền cảm hứng lớn. Dù đứng ở hai chiến tuyến đối lập trong quá khứ, những nhà báo kỳ cựu và các nhà nghiên cứu phương Tây vẫn luôn dành cho ông sự kính trọng tuyệt đối bởi cốt cách văn hóa và tầm nhìn hướng tới tương lai.
Chính tầm nhìn vượt thời đại ấy đã được thể hiện rõ nét vào khoảng năm 1989-1991, khi Việt Nam và Hoa Kỳ chưa bình thường hóa quan hệ ngoại giao, việc một công dân Việt Nam đặt chân đến Mỹ học tập là một điều gần như không tưởng. Giữa hai quốc gia chưa có đại sứ quán hay tổng lãnh sự quán; mọi kênh giao thiệp chính thức vẫn còn đóng khung trong những cuộc đàm phán gai góc về vấn đề tìm kiếm lính Mỹ mất tích (MIA). Thế nhưng, chính trong bối cảnh ngặt nghèo đó, những nhà báo cựu trào từng xông pha trong lửa đạn chiến tranh Việt Nam, đặc biệt là Frank McCulloch, sếp cũ của Tạp chí Time, và nhà báo Robert Sam Anson, đã làm một việc gây chấn động giới ngoại giao thời bấy giờ. Họ khởi xướng một chiến dịch quyên góp 32.000 USD học phí, vận động suất học bổng tại Đại học North Carolina (UNC) và tự tay chạy lo mọi thủ tục visa ngặt nghèo để đưa Phạm Xuân Hoàng Ân, con trai lớn của Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn, sang Mỹ học ngành báo chí. Điều kỳ lạ và đầy cảm động nằm ở danh sách những người đứng tên bảo trợ cho tấm thị thực của Hoàng Ân. Bên cạnh các ký giả kỳ cựu từng gắn bó với chiến trường miền Nam như Neil Sheehan, Stanley Karnow hay Morley Safer, người ta còn tìm thấy chữ ký của William Colby, nguyên Giám đốc Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA). Khi được hỏi lý do tại sao những cựu quan chức tình báo và nhà báo sừng sỏ của nước Mỹ lại dốc sức vì con trai của một đối thủ từng đứng ở chiến tuyến bên kia, Frank McCulloch đã thẳng thắn bộc bạch rằng đó là cách thể hiện sự tôn trọng và khâm phục của mọi người đối với Phạm Xuân Ẩn.
Câu hỏi lớn từng khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử tò mò là tại sao một vị tướng tình báo cộng sản lại muốn gửi con trai sang chính đất nước cựu thù để học tập? Lời giải đáp của ông Phạm Xuân Ẩn chứa đựng triết lý sống vĩ đại và một tấm lòng vì dân tộc. Theo ghi chép và các công trình nghiên cứu của Giáo sư Larry Berman, ông Ẩn từng tâm sự rằng đảng chỉ có thể dạy ông những điều thuộc về ý thức hệ, còn từ người Mỹ, ông học được những điều quan trọng khác về nghề báo và một phương pháp tư duy khác, và đó là điều ông muốn con mình có được, muốn con trai có bạn bè người Mỹ. Đối với ông, hận thù chiến tranh là điều có thể khép lại bằng sự thấu hiểu, và trách nhiệm của thế hệ đi trước là phải gieo mầm cho hòa bình. Ông từng trải lòng rằng trong cuộc đời mình, bên cạnh nghĩa vụ thiêng liêng với Tổ quốc, ông mang ơn những người bạn Mỹ đã dạy dỗ, đùm bọc ông từ những ngày đầu bước chân vào nghề báo, và ông xem con trai mình chính là nhịp cầu sống động nối liền nhân dân hai nước thời hậu chiến.
Đúng như kỳ vọng của người cha và sự kỳ vọng của những người bạn Mỹ, sau khi hoàn thành chương trình cử nhân báo chí tại Đại học North Carolina và tiếp tục lấy bằng Luật tại Đại học Duke, Phạm Xuân Hoàng Ân đã trở về quê hương để phụng sự Tổ quốc. Tháng 11-2006, trong chuyến thăm chính thức của Tổng thống Mỹ George W. Bush tới Việt Nam, định mệnh đã trao cho Hoàng Ân một vai trò mang tính biểu tượng cao độ khi anh được vinh dự chọn làm phiên dịch viên cho cuộc hội đàm cấp cao giữa Tổng thống Bush và Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết. Chia sẻ lại khoảnh khắc lịch sử ấy với Giáo sư Larry Berman, Hoàng Ân xúc động nghẹn ngào ước gì ba có mặt ở đây để chứng kiến khoảnh khắc này, và nhiều lúc giọng anh nghẹn lại giữa lúc đang phiên dịch cho hai vị nguyên thủ, cố gắng kìm nước mắt. Đáp lại những cảm xúc ấy, Giáo sư Larry Berman đã đưa ra một nhận định sâu sắc rằng cha của cậu có thể đã rất tự hào về người con của ông, nhưng có lẽ ông còn hạnh phúc hơn nữa khi chứng kiến mối quan hệ mới giữa hai đất nước mà ông yêu vô cùng.
Nhìn lại câu chuyện của Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn và con trai ông, chúng ta không chỉ thấy một mảnh ghép lịch sử đầy tính sử thi mà còn nhận ra những giá trị thời sự sâu sắc. Ngoại giao nhân dân và giáo dục luôn là cội rễ bền vững nhất để hóa giải những bất đồng lịch sử, chuyển hóa sự đối đầu thành sự tôn trọng và hợp tác, đồng thời sự thành công của thế hệ trẻ khi tiếp thu tinh hoa tri thức nhân loại nhưng vẫn giữ trọn vẹn tinh thần phụng sự đất nước chính là minh chứng hùng hồn cho sức sống của bản lĩnh Việt Nam trên trường quốc tế. Trong bối cảnh quan hệ ngoại giao song phương tiếp tục được củng cố và phát triển sâu rộng trong bối cảnh hiện nay, những câu chuyện như của gia đình Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn sẽ mãi là ngọn hải đăng nhắc nhở thế hệ mai sau về sức mạnh của lòng bao dung, tầm nhìn chiến lược và khát vọng hòa bình.
