Ngành muối tỉnh Cà Mau đang đứng trước yêu cầu tất yếu của quá trình tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch sang mô hình kinh tế tuần hoàn đa giá trị trong năm 2026. Trên cơ sở khảo sát thực tiễn cùng hệ thống dữ liệu định lượng xác thực từ các văn kiện pháp lý và số liệu báo cáo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, trọng tâm là Kế hoạch số 611/KH-UBND ngày 20 tháng 10 năm 2026 của Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau về phát triển ngành muối, có thể nhận diện rõ sự tương phản giữa tiềm năng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia "Nghề làm muối ở Bạc Liêu", Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00038 bảo hộ vô thời hạn cho sản phẩm "Muối ăn Bạc Liêu" với những điểm nghẽn về kết cấu hạ tầng nội đồng, biến động khí hậu cực đoan và thu nhập bấp bênh của hộ diêm dân.

Từ nền tảng đánh giá chuyên môn của cơ quan quản lý địa phương cùng thực tiễn vận hành của các tổ chức sản xuất, chế biến tiêu biểu như Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu, Công ty Cổ phần Muối Đông Hải, Hợp tác xã Sản xuất muối và Dịch vụ chế biến muối công nghệ cao Đông Hải, Hợp tác xã Doanh Điền và Hợp tác xã Muối Cà Mau, việc hoạch định hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hiện đại hóa quy trình canh tác, hoàn thiện hạ tầng thủy lợi và kho bãi, chuẩn hóa tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, thúc đẩy thương mại số và gắn kết du lịch di sản trở thành chìa khóa để nâng tầm giá trị hạt muối và cải thiện thực chất đời sống của người làm muối vùng ven biển cực Nam Tổ quốc.
Bối cảnh tái cấu trúc và vị thế của ngành muối Cà Mau
Trong cấu trúc tổng thể của khu vực kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nghề làm muối tại tỉnh Cà Mau giữ một vị thế đặc thù, không chỉ đóng vai trò là ngành sản xuất vật chất cung ứng nguyên liệu thiết yếu cho đời sống dân sinh và công nghiệp chế biến thủy sản, mà còn là một di sản văn hóa sống động kết tinh chiều sâu lịch sử hơn 100 năm của cộng đồng cư dân duyên hải phương Nam. Sau quá trình sắp xếp địa giới hành chính và mở rộng không gian phát triển kinh tế biển, vùng diêm nghiệp của tỉnh hiện trải rộng liền mạch qua 6 địa bàn trọng điểm gồm Vĩnh Hậu, Đông Hải, Long Điền, Gành Hào, Định Thành và Tân Thuận, bên cạnh khu vực sản xuất tự phát tại phường Hiệp Thành.
Đặt trong bối cảnh triển khai đồng bộ các chủ trương lớn của Trung ương tại Quyết định số 1325/QĐ-TTg ngày 31 tháng 8 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển ngành muối giai đoạn 2021 - 2030, Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 07 tháng 7 năm 2022 phê duyệt Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030, cùng Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 14 tháng 9 năm 2023 phê duyệt Chiến lược phát triển ngành nghề nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau đã ban hành Kế hoạch số 611/KH-UBND ngày 20 tháng 10 năm 2026 về phát triển ngành muối trên địa bàn tỉnh đến năm 2030. Văn bản này đánh dấu bước ngoặt tư duy quản lý nhà nước khi xác lập lộ trình chuyển dịch căn bản ngành muối địa phương từ sản xuất nguyên liệu truyền thống sang nâng cao chất lượng, thúc đẩy chế biến sâu, kiến tạo chuỗi giá trị bền vững và thích ứng chủ động với biến đổi khí hậu. Dưới góc nhìn khảo nghiệm thực tiễn, sự thay đổi này là quá trình tái cấu trúc toàn diện không gian sinh kế, nơi tài nguyên biển, tri thức bản địa và công nghệ hiện đại được đặt trong một chỉnh thể thống nhất.
Nền tảng tự nhiên, nguồn vốn di sản và giá trị thương hiệu được bảo hộ
Qua khảo sát điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng vùng duyên hải Cà Mau, địa phương này sở hữu những lợi thế ưu việt bậc nhất khu vực phía Nam để phát triển diêm nghiệp nhờ đường bờ biển dài, số giờ nắng cao quanh năm, biên độ nhiệt ổn định cùng nguồn nước biển có độ mặn lý tưởng và hàm lượng tạp chất thấp. Sự giao thoa hài hòa giữa điều kiện tự nhiên đặc thù với tri thức dân gian bản địa được đúc kết qua nhiều thế hệ đã tạo nên hạt muối mang hương vị đậm đà đặc trưng, để lại hậu ngọt tự nhiên mà không có vị đắng chát nhờ tỷ lệ cân bằng của các khoáng chất vi lượng như magiê, canxi và sunfat.
Giá trị thương hiệu và chất lượng đặc thù của hạt muối địa phương đã được xác lập vững chắc trên bản đồ sở hữu trí tuệ Việt Nam thông qua Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00038, được cấp theo Quyết định số 3322/QĐ-SHTT ngày 12 tháng 12 năm 2013 của Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, bảo hộ vô thời hạn cho sản phẩm "Muối ăn Bạc Liêu" trên toàn lãnh thổ quốc gia. Tiếp nối dấu mốc pháp lý quan trọng đó, nghề làm muối truyền thống tại vùng đất này đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2746/QĐ-BVHTTDL ngày 30 tháng 9 năm 2020. Hai danh hiệu cao quý này tạo nên nguồn vốn văn hóa và tài sản thương hiệu vô giá, giúp hạt muối Cà Mau có đủ cơ sở khoa học và pháp lý để định vị ở phân khúc cao cấp, làm bệ phóng phát triển các dòng muối sạch, muối dược liệu, muối chăm sóc sức khỏe kết hợp với du lịch trải nghiệm di sản.
Thực trạng quy mô sản xuất, tác động thiên tai và những điểm nghẽn
Theo số liệu báo cáo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, trong vụ mùa 2025 - 2026, tổng diện tích sản xuất muối toàn tỉnh đạt 1.554,67 ha với sự tham gia trực tiếp của 792 hộ dân và 1.321 lao động. Các vùng sản xuất tập trung chủ yếu tại các xã Vĩnh Hậu, Đông Hải, Long Điền, Gành Hào, Định Thành và Tân Thuận, ngoài ra có 4,5 ha của 04 hộ dân sản xuất tự phát tại phường Hiệp Thành. Trong cơ cấu diện tích toàn tỉnh, sản xuất theo phương thức truyền thống trên nền đất chiếm 1.262,69 ha (tương đương 81,22% tổng diện tích), trong khi diện tích sản xuất kết tinh trên nền sân trải bạt đạt 291,98 ha (tương đương 18,78% tổng diện tích), ghi nhận bước mở rộng đáng kể so với mốc 237,95 ha của cuối năm 2025. Tổng sản lượng muối thu hoạch vụ mùa 2025 - 2026 đạt 40.885,85 tấn, bao gồm 29.040,85 tấn muối truyền thống (chiếm 71,03% tổng sản lượng) và 11.845 tấn muối trải bạt (chiếm 28,97% tổng sản lượng), với giá muối trên thị trường dao động từ 1.200 đến 2.000 đồng mỗi kilôgam. Khảo sát thực địa tại các ruộng muối chứng minh rằng việc ứng dụng công nghệ kết tinh trên nền sân trải bạt giúp nâng cao năng suất thực tế vượt hơn 20% so với phương pháp truyền thống, đồng thời cải thiện rõ rệt độ trắng sạch, giảm thiểu tạp chất và gia tăng giá trị thương mại trên cùng một đơn vị diện tích.

Song song với chuyển biến về kỹ thuật, công tác đầu tư kết cấu hạ tầng vùng muối đã nhận được nguồn lực đầu tư công đáng kể từ ngân sách Trung ương và địa phương. Cụ thể, tỉnh được Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ đầu tư Dự án thành phần số 7 về cải tạo, nâng cấp cơ sở hạ tầng đồng muối Đông Hải theo Quyết định số 1059/QĐ-BNN-XD ngày 24 tháng 3 năm 2023 và điều chỉnh tại Quyết định số 5349/QĐ-BNN-XD ngày 15 tháng 12 năm 2023 với tổng mức vốn ngân sách nhà nước là 127.390 triệu đồng. Tính đến hết năm 2025, dự án đã hoàn thành thi công và bước vào giai đoạn bàn giao đưa vào khai thác với tổng vốn bố trí đạt 103.185 triệu đồng, lũy kế giải ngân đạt 97.628 triệu đồng (tương đương 94,61% kế hoạch vốn bố trí). Công trình đã nâng cấp, cải tạo 11,98 km đường đê bao kết hợp đường giao thông loại B, xây dựng mới 04 cầu bê tông cốt thép dự ứng lực, 15 cầu thép và 24 cống D1000 qua đường, tạo trục giao thông và thủy lợi huyết mạch cho vùng muối trọng điểm.
Tuy nhiên, đặt dưới lăng kính phân tích phản biện khách quan dựa trên các báo cáo đánh giá thực trạng, bức tranh ngành muối Cà Mau vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn mang tính cấu trúc và chịu tổn thương sâu sắc trước diễn biến thời tiết cực đoan. Trong vụ muối 2025 - 2026, ngay khi diêm dân trên địa bàn vừa hoàn thành các công đoạn cải tạo đồng muối, đưa nước vào hệ thống ô chạt, sân kết tinh và chuẩn bị bước vào thời kỳ thu hoạch chính vụ, từ ngày 26 đến ngày 28 tháng 2 năm 2026, trên địa bàn tỉnh đã xảy ra đợt mưa trái mùa trên diện rộng với lượng mưa ghi nhận tại các vùng sản xuất muối dao động từ 8 mm đến 127,2 mm kèm theo gió mạnh. Đợt thiên tai bất thường này đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho các xã Vĩnh Hậu, Đông Hải, Long Điền, Định Thành, Gành Hào, Tân Thuận và phường Hiệp Thành với tổng diện tích muối bị ảnh hưởng lên tới 1.538,71 ha trên tổng số 1.554,67 ha đang sản xuất (chiếm xấp xỉ 98% diện tích sản xuất muối toàn tỉnh), tác động trực tiếp đến 634 hộ diêm dân. Sản lượng muối thiệt hại ước tính khoảng 10.792,58 tấn, tương ứng tổng giá trị thiệt hại khoảng 14.983,13 triệu đồng (tạm tính theo mức giá muối 1.200 đồng/kg).
Trước tình hình đó, thực hiện Nghị định số 09/2025/NĐ-CP ngày 10 tháng 1 năm 2025 của Chính phủ và Nghị quyết số 17/2025/NQ-HĐND ngày 09 tháng 12 năm 2025 của Hội đồng nhân dân tỉnh, ngành nông nghiệp địa phương đã khẩn trương rà soát, tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành Quyết định số 1356/QĐ-UBND ngày 15 tháng 4 năm 2026 phân bổ tổng kinh phí 6.132.740.000 đồng từ nguồn dự phòng ngân sách tỉnh để hỗ trợ diêm dân tại các xã Vĩnh Hậu, Đông Hải, Long Điền, Định Thành, Gành Hào và Tân Thuận khôi phục sản xuất và ổn định đời sống.
Từ góc độ phân tích kinh tế chiều sâu, cần đặt câu hỏi phản biện: vì sao một sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý vô thời hạn và gắn liền với di sản văn hóa quốc gia lại chưa thể giúp đại bộ phận diêm dân làm giàu bền vững? Thực tế khảo nghiệm cho thấy nghịch lý này bắt nguồn từ sự đứt gãy chuỗi giá trị giữa khâu sản xuất nguyên liệu thô với khâu bảo quản, chế biến sâu và phân phối thị trường. Khi hơn 71% sản lượng muối vẫn được sản xuất theo phương thức truyền thống và tiêu thụ dưới dạng thô ngay tại bờ ruộng với biên độ giá thấp từ 1.200 đến 2.000 đồng/kg, giá trị gia tăng bị phân tán qua nhiều tầng nấc trung gian, trong khi người sản xuất trực tiếp phải gánh chịu toàn bộ rủi ro về thiên tai và biến động giá cả theo mùa vụ. Mức thu nhập bình quân còn thấp và thiếu ổn định đã tạo ra lực đẩy khiến một bộ phận lao động trẻ rời bỏ đồng muối để tìm kiếm việc làm tại các khu công nghiệp hoặc lĩnh vực dịch vụ.
Bên cạnh đó, dù mô hình muối trải bạt chứng minh hiệu quả vượt trội về năng suất và chất lượng, nhưng tiến độ mở rộng diện tích vẫn bị kìm hãm bởi chi phí đầu tư ban đầu lớn và thời gian thu hồi vốn kéo dài, vượt quá khả năng tự cân đối tài chính của đa số nông hộ. Tại một số tiểu vùng, diện tích muối trải bạt có xu hướng biến động cục bộ do một số hộ dân chuyển đổi sang nuôi tôm công nghệ cao và tận dụng bạt nhựa chuyên dụng lót sân phơi để lót ao nuôi thủy sản. Nhìn nhận một cách thấu đáo, hiện tượng này không xuất phát từ sự kém hiệu quả của kỹ thuật làm muối trải bạt, mà phản ánh tính linh hoạt tự phát trong cơ cấu kinh tế hộ gia đình khi biên lợi nhuận của hạt muối thô chưa đủ sức cạnh tranh với ngành nuôi trồng thủy sản, đồng thời cho thấy sự thiếu vắng các cơ chế tài chính dài hạn đủ mạnh để giữ chân người dân trên cánh đồng muối.
Góc nhìn từ cơ quan quản lý và thực tiễn các hạt nhân chuỗi giá trị
Theo số liệu báo cáo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau năm 2026, việc thực thi Kế hoạch phát triển ngành muối thể hiện quyết tâm chính trị và kỳ vọng rất lớn của tỉnh trong việc hiện đại hóa nghề truyền thống, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu và nâng cao thu nhập thực chất cho người làm muối. Phân tích của cơ quan quản lý chuyên ngành chỉ rõ việc triển khai xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ muối theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP của Chính phủ vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở tính nhỏ lẻ, phân tán trong tổ chức sản xuất của nông hộ; hạ tầng giao thông nội đồng chưa đáp ứng yêu cầu khiến việc vận chuyển muối từ đồng ruộng đến cơ sở, doanh nghiệp chế biến gặp nhiều trở ngại, đẩy chi phí giá thành sản xuất tăng cao.
Đồng thời, chất lượng và sản lượng muối nguyên liệu của diêm dân tại nhiều khu vực chưa đồng đều, chưa đáp ứng trọn vẹn tiêu chuẩn đầu vào của doanh nghiệp, trong khi số lượng doanh nghiệp tham gia liên kết còn ít, quy mô hợp đồng tiêu thụ chưa thật sự ổn định. Hệ thống thủy lợi nội đồng tại một số tiểu vùng chưa hoàn toàn khép kín khiến việc dẫn nước mặn và tiêu thoát nước mưa gặp rủi ro lớn mỗi khi xuất hiện mưa trái mùa, kết hợp với tình trạng thiếu hụt hệ thống kho bãi dự trữ đạt chuẩn khiến diêm dân không thể chủ động điều tiết nguồn cung và thường xuyên chịu áp lực ép giá của thương lái khi bước vào cao điểm thu hoạch.
Các chuyên gia kinh tế nông nghiệp cũng chỉ ra rằng, hoạt động chế biến sâu trên địa bàn tuy đã có những bước khởi đầu đáng khích lệ nhờ các chương trình hỗ trợ máy móc, thiết bị từ các sở, ngành chức năng của tỉnh (hỗ trợ thiết bị chế biến cho Hợp tác xã Nuôi trồng thủy sản và Diêm nghiệp Huy Điền tại xã Long Điền, hỗ trợ thiết bị sản xuất muối bột nêm, muối tôm cho Hợp tác xã Muối Cà Mau tại xã Đầm Dơi và triển khai dự án nhân rộng mô hình muối trải bạt tại xã Tân Thuận cùng dự án liên kết 4,0 ha với Công ty Cổ phần Thiết bị chuyên dùng Việt Nam), nhưng quy mô thương mại hóa và xuất khẩu vẫn còn khiêm tốn, đòi hỏi phải tiếp tục phát triển thị trường, thương hiệu và hệ thống phân phối. Đồng thời, công tác bảo vệ môi trường đồng muối, đặc biệt là quy trình thu gom, xử lý vật liệu bạt nhựa sau sử dụng cũng như chuẩn hóa các tiêu chí đánh giá chất lượng, an toàn thực phẩm cho muối trải bạt đang đặt ra yêu cầu quản lý ngày càng khắt khe.
Dù đối mặt với nhiều thách thức, điểm sáng nổi bật qua khảo sát thực tiễn là việc toàn tỉnh đã hình thành được hệ sinh thái 19 sản phẩm muối, sơ chế và chế biến từ muối đạt chứng nhận OCOP từ 3 đến 5 sao, tạo tiền đề quan trọng để định vị thương hiệu trên thị trường. Trong khu vực kinh tế tập thể, toàn tỉnh hiện có 10 hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực diêm nghiệp với 221 thành viên, quản lý tổng diện tích 429,68 ha (chiếm 27,64% tổng diện tích sản xuất muối toàn tỉnh). Trong cơ cấu này, có 08 hợp tác xã chuyên hoạt động sản xuất muối với diện tích 349,68 ha và 02 hợp tác xã kết hợp sản xuất, thu mua, sơ chế, chế biến muối thành phẩm với diện tích 80 ha (bên cạnh 01 hợp tác xã đã ngừng hoạt động và đang thực hiện thủ tục giải thể). Mạng lưới các hợp tác xã tập trung chủ yếu tại các địa bàn truyền thống như Vĩnh Hậu, Đông Hải, Long Điền, Gành Hào và Tân Thuận, từng bước phát huy vai trò đầu mối kết nối diêm dân tiếp cận chính sách hỗ trợ của Nhà nước, ứng dụng kỹ thuật trải bạt, xây dựng sản phẩm OCOP và ký kết hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp.
Tiêu biểu là Hợp tác xã Sản xuất muối và Dịch vụ chế biến muối công nghệ cao Đông Hải tại ấp Trường Điền, xã Đông Hải, đơn vị đã bao tiêu toàn bộ 2.731 tấn muối cho các thành viên trên diện tích 80 ha, đồng thời phát triển sản phẩm muối trắng sạch đạt chứng nhận OCOP 3 sao và thúc đẩy cơ giới hóa khâu thu hoạch. Cùng với Hợp tác xã Doanh Điền tại xã Đông Hải, nơi kết hợp hiệu quả giữa làm muối trải bạt cho lợi nhuận từ 40 đến 50 triệu đồng/ha/năm với nuôi sinh khối artemia thu về khoảng 100 triệu đồng/ha/năm – các mô hình này đang chứng minh hiệu quả rõ rệt của tư duy sản xuất đa tầng giá trị.
Ở khu vực doanh nghiệp chế biến sâu, Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu (thương hiệu Basalco®, có trụ sở tại số 108, Quốc lộ 1A, xã Hòa Bình, tỉnh Cà Mau) đã khẳng định vị thế doanh nghiệp khoa học công nghệ nòng cốt dẫn dắt chuỗi giá trị diêm nghiệp vùng bán đảo Cà Mau. Được thành lập từ năm 1996 (tiền thân là Xí nghiệp muối I-ốt 23 Minh Hải) và thực hiện cổ phần hóa năm 2005, trải qua hành trình gần ba thập kỷ xây dựng và phát triển, doanh nghiệp đã tiên phong đầu tư dây chuyền chế biến công nghệ Phaba và hệ thống cơ giới hóa khép kín công suất 22.000 tấn mỗi năm, nghiên cứu chế tạo thành công lò sấy trống quay thay thế lò sấy tĩnh vĩ ngang và triển khai thành công mô hình 35,2 ha cánh đồng muối mẫu kết tinh trên nền bạt nhựa HDPE kết hợp cất trữ nước chạt tự động. Nhờ áp dụng đồng bộ hệ thống quản lý an toàn thực phẩm quốc tế HACCP, ISO 22000 và tiêu chuẩn HALAL, sản phẩm muối tinh sau chế biến của công ty đạt độ tinh khiết vượt trội với hàm lượng NaCl trên 99%, giúp hạt muối địa phương khắc phục tình trạng lẫn phù sa và đủ sức thay thế muối ngoại nhập tại nhiều tập đoàn thực phẩm lớn.
Đặc biệt, thương hiệu và uy tín chất lượng của Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu được minh chứng rõ nét qua hệ sinh thái 7 sản phẩm OCOP tiêu biểu, bao gồm: 2 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia: Muối Hạt Bạc Liêu và Muối Tinh Bạc Liêu (được Hội đồng OCOP Trung ương công nhận trong đợt đánh giá phân hạng đợt 1 năm 2025, vinh dự là những sản phẩm OCOP cấp quốc gia đầu tiên của tỉnh Cà Mau); 5 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao: Muối I-ốt Bạc Liêu, Muối Tôm Bạc Liêu, Muối Ớt Bạc Liêu, Muối Chay Bạc Liêu và Muối Tiêu Bạc Liêu.
Trong hoạt động liên kết vùng nguyên liệu, theo số liệu báo cáo mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau năm 2026, Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu đã cam kết tiêu thụ toàn bộ 2.500 tấn muối trải bạt trên diện tích 35 ha tại xã Điền Hải, song hành cùng Công ty Cổ phần Muối Đông Hải thực hiện thu mua từ 5.000 đến 7.000 tấn muối mỗi năm cho diêm dân địa phương. Bên cạnh bộ 7 sản phẩm OCOP chủ lực này, Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu còn phát triển đa dạng các dòng muối chế biến công nghiệp, muối spa chăm sóc sức khỏe và các dòng muối xuất khẩu chuyên biệt như muối rau sam (Salicornia Salt), muối hoa (Flower Salt), muối sấy khô (Dried Salt) và muối mặt trời (Solar Salt), hiện diện tại khoảng 300 điểm bán thuộc các hệ thống siêu thị lớn khắp 13 tỉnh, thành vùng Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước, đồng thời xuất khẩu trực tiếp sang những thị trường tiêu chuẩn khắt khe như Hàn Quốc (làm nguyên liệu chế biến kim chi), Nhật Bản và Hoa Kỳ, bên cạnh nhiệm vụ tham gia Dự trữ muối Quốc gia và chuyển giao công nghệ chế biến muối. Dù vậy, thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp cũng phản ánh bài toán hạ tầng logistics khi chi phí vận chuyển hiện chiếm tới khoảng 40% giá thành sản phẩm, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đầu tư giao thông kết nối vùng nguyên liệu.
Bên cạnh đó, sự năng động của mô hình kinh tế hợp tác thế hệ mới còn được ghi nhận rõ nét qua khảo sát tại Hợp tác xã Muối Cà Mau đặt trụ sở tại khóm 1, xã Đầm Dơi. Dù mới triển khai hoạt động chế biến từ giữa năm 2024 với sự hỗ trợ thiết thực về thiết bị chế biến từ cơ quan quản lý nhà nước, hợp tác xã đã bước đầu liên kết tiêu thụ khoảng 20 tấn muối hạt trên địa bàn xã Tân Thuận và sáng tạo nên các dòng đặc sản mang đậm bản sắc vùng Đất Mũi như muối nổ hầm nồi đất trên than đước, muối ớt ngào, muối tôm ngào và muối chấm ớt xiêm xanh đạt chuẩn OCOP 3 sao. Không dừng lại ở phương thức phân phối truyền thống, Hợp tác xã Muối Cà Mau còn tiên phong ứng dụng thương mại số, đưa hạt muối quê hương lên các nền tảng thương mại điện tử, kết nối trực tiếp từ ruộng muối tới người tiêu dùng cả nước. Cùng với Hợp tác xã Nuôi trồng thủy sản và Diêm nghiệp An Điền tại xã Gành Hào và Hợp tác xã Nuôi trồng thủy sản và Diêm nghiệp Huy Điền tại xã Long Điền, mạng lưới các tổ chức kinh tế này đang từng bước hiện thực hóa tư duy kinh tế tuần hoàn thông qua việc tận dụng nguồn nước chạt sau kết tinh muối cung cấp cho các trại sản xuất giống thủy sản và nuôi sinh khối, gia tăng đáng kể giá trị thu nhập trên cùng một đơn vị diện tích canh tác.
Hệ thống mục tiêu định lượng và giải pháp chiến lược đột phá đến năm 2030
Nhằm hiện thực hóa lộ trình chuyển đổi toàn diện ngành muối theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững, Kế hoạch số 611/KH-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau đã xác lập hệ thống chỉ tiêu định lượng cụ thể đến năm 2030. Theo đó, tỉnh quyết tâm duy trì ổn định tổng diện tích sản xuất muối ở mức 1.600 ha (tăng 45,33 ha so với diện tích 1.554,67 ha của vụ mùa 2025 - 2026), nâng tổng sản lượng thu hoạch đạt 76.000 tấn mỗi năm (tăng 35.114,15 tấn, tương đương mức tăng trưởng 85,88% so với sản lượng 40.885,85 tấn chịu ảnh hưởng thiên tai của vụ mùa 2025 - 2026).
Trong cơ cấu sản xuất, diện tích muối kết tinh trên nền sân trải bạt được mở rộng lên 320 ha (chiếm 20% tổng diện tích và tăng 28,02 ha so với mức 291,98 ha hiện tại), bảo đảm tiêu thụ trọn vẹn thông qua các chuỗi liên kết hợp tác, giúp lợi nhuận bình quân trên mỗi hecta muối trải bạt tăng tối thiểu 30% so với giai đoạn trước. Tỉnh đặt mục tiêu nâng tỷ lệ muối qua chế biến sâu đạt trên 30% tổng sản lượng (tương đương tối thiểu 22.800 tấn muối thành phẩm mỗi năm), gia tăng giá trị sản phẩm thêm ít nhất 30%, thu hút 50% số hộ diêm dân tham gia vào hợp tác xã hoặc chuỗi liên kết với doanh nghiệp, qua đó nâng mức thu nhập của hộ sản xuất muối tăng từ 15% đến 30%, đồng thời hoàn thành cải tạo đồng bộ hệ thống thủy lợi nội đồng cho 100% diện tích sản xuất muối truyền thống (tương ứng 1.280 ha còn lại trong tổng quy hoạch 1.600 ha).
Để chuyển hóa hệ thống chỉ tiêu định lượng nêu trên thành kết quả thực tiễn trên từng cánh đồng muối, cần triển khai đồng bộ sáu nhóm giải pháp trọng tâm mang tính khoa học và khả thi cao sau đây:
Thứ nhất, quy hoạch bảo vệ quỹ đất diêm nghiệp gắn với đầu tư hoàn thiện kết cấu hạ tầng thủy lợi, giao thông và hệ thống kho bãi dự trữ chiến lược. Các cơ quan chức năng cần rà soát, khoanh vùng ổn định 1.600 ha đất sản xuất muối tập trung tại 6 xã Vĩnh Hậu, Đông Hải, Long Điền, Gành Hào, Định Thành và Tân Thuận, kiểm soát chặt chẽ tình trạng chuyển đổi tự phát sang nuôi trồng thủy sản phá vỡ quy hoạch vùng nguyên liệu. Trên cơ sở phát huy hiệu quả Dự án thành phần số 7 cải tạo hạ tầng đồng muối Đông Hải vừa hoàn thành, tỉnh cần ưu tiên lồng ghép nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia để khép kín hệ thống thủy lợi cấp thoát nước chuyên biệt cho toàn bộ 100% diện tích muối truyền thống, bảo đảm khả năng dẫn nước mặn chủ động và tiêu thoát nước mưa nhanh chóng trước diễn biến cực đoan của thời tiết như đợt mưa trái mùa cuối tháng 2 năm 2026. Đồng thời, cần đầu tư hoàn thiện hạ tầng giao thông kết nối vùng nguyên liệu với các nhà máy chế biến nhằm kéo giảm tỷ trọng chi phí vận chuyển đang chiếm tới 40% giá thành sản phẩm, kết hợp cơ chế hỗ trợ vốn ưu đãi giúp các hợp tác xã xây dựng hệ thống kho bãi dự trữ muối đạt chuẩn ngay tại vùng nguyên liệu, tạo công cụ điều tiết nguồn cung theo mùa vụ, chấm dứt tình trạng được mùa mất giá và hạn chế tình trạng thương lái ép giá diêm dân.
Thứ hai, đổi mới cơ chế tài chính tín dụng, hoàn thiện chính sách quản trị rủi ro thiên tai và đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, cơ giới hóa đồng bộ. Để tháo gỡ rào cản chi phí đầu tư ban đầu cho người dân khi chuyển đổi sang làm muối trải bạt, hệ thống ngân hàng chính sách xã hội và các tổ chức tín dụng cần thiết kế gói vay ưu đãi trung hạn với lãi suất thấp, thời gian ân hạn phù hợp với chu kỳ khấu hao bạt nhựa và thu hồi vốn của diêm dân. Bên cạnh việc thực thi kịp thời các chính sách hỗ trợ khôi phục sản xuất sau thiên tai theo Nghị định số 09/2025/NĐ-CP và Nghị quyết số 17/2025/NQ-HĐND, tỉnh cần nghiên cứu thí điểm cơ chế bảo hiểm rủi ro thời tiết cho diêm nghiệp nhằm bảo vệ thành quả đầu tư của nông hộ trước các hiện tượng mưa trái mùa bất thường.
Song song với việc mở rộng thêm 28,02 ha để đạt mục tiêu 320 ha muối trải bạt, cơ quan chuyên môn cần phối hợp với các viện nghiên cứu, doanh nghiệp khoa học công nghệ và đơn vị cơ khí chế tạo để chuyển giao các thiết bị cơ giới hóa phù hợp với quy mô ruộng muối địa phương như máy san nền, máy bơm nước mặn tiết kiệm năng lượng, xe thu gom và băng tải vận chuyển muối nhằm giải phóng sức lao động nặng nhọc, thu hút lực lượng lao động trẻ gắn bó với nghề. Đồng thời, ứng dụng hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn tự động, cảnh báo sớm độ mặn và mưa trái mùa qua nền tảng số để diêm dân chủ động lịch thời vụ thu hoạch.
Thứ ba, chuẩn hóa quy trình quản lý chất lượng, kiểm soát an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường sinh thái đồng muối. Trước yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế, cơ quan quản lý chuyên ngành cần sớm phối hợp xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cơ sở đối với quy trình sản xuất muối sạch trên nền sân trải bạt, bao gồm việc kiểm soát chất lượng vật liệu bạt nhựa đạt chuẩn an toàn thực phẩm và giám sát chặt chẽ các chỉ tiêu hóa lý, vi lượng.
Bên cạnh đó, cần ban hành quy chế quản lý môi trường vùng diêm nghiệp, hướng dẫn các hộ dân và hợp tác xã thực hiện thu gom, tái chế bạt nhựa HDPE hư hỏng sau sử dụng, không để phát sinh rác thải nhựa gây ô nhiễm hệ sinh thái ven biển. Khuyến khích nhân rộng mô hình kinh tế tuần hoàn tận dụng nguồn nước chạt sau kết tinh muối phục vụ ngành nuôi trồng thủy sản và nuôi sinh khối artemia như kinh nghiệm thực tiễn tại Hợp tác xã Doanh Điền, vừa giảm thiểu xả thải ra môi trường, vừa tạo thêm nguồn thu nhập phụ trợ ổn định cho người làm muối.
Thứ tư, thu hút đầu tư phát triển công nghiệp chế biến sâu và đa dạng hóa hệ sinh thái sản phẩm giá trị gia tăng cao. Thay vì xuất bán nguyên liệu thô với biên lợi nhuận thấp, Cà Mau cần ban hành chính sách ưu đãi về đất đai, thuế và xúc tiến đầu tư để hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tàu hiện có mở rộng quy mô sản xuất và thu hút thêm các nhà đầu tư có năng lực tài chính, công nghệ hiện đại xây dựng nhà máy chế biến sâu ngay tại vùng nguyên liệu. Trọng tâm chế biến cần mở rộng mạnh mẽ sang các phân khúc có giá trị kinh tế vượt trội như muối tinh khiết phục vụ y tế, dược phẩm, công nghiệp thực phẩm cao cấp; các dòng mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc sức khỏe như muối spa, muối tắm thảo dược, muối chườm ngâm chân; cùng các dòng muối gia vị đặc sản mang bản sắc ẩm thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Phấn đấu đưa tỷ lệ muối qua chế biến vượt ngưỡng 30% tổng sản lượng (tương đương tối thiểu 22.800 tấn mỗi năm), tạo lực cầu ổn định để bao tiêu toàn bộ sản lượng muối sạch cho các hợp tác xã trên địa bàn.
Thứ năm, củng cố năng lực quản trị của khu vực kinh tế tập thể và kiến tạo chuỗi liên kết giá trị bền vững theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP. Tỉnh cần rà soát, hỗ trợ giải thể dứt điểm các đơn vị ngừng hoạt động, đồng thời triển khai các chương trình đào tạo nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp, kỹ năng lập kế hoạch kinh doanh, quản lý tài chính và tiếp thị cho đội ngũ ban giám đốc của 10 hợp tác xã diêm nghiệp hiện có đang quản lý 429,68 ha, vận động thành lập mới các tổ hợp tác tại những vùng sản xuất chưa có tổ chức đại diện để đạt mục tiêu thu hút 50% số hộ diêm dân tham gia chuỗi liên kết. Thúc đẩy ký kết hợp đồng liên kết sản xuất và tiêu thụ ổn định giữa các doanh nghiệp chế biến như Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu, Công ty Cổ phần Muối Đông Hải với các hợp tác xã và hộ diêm dân theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro và hài hòa lợi ích, trong đó doanh nghiệp hỗ trợ vật tư đầu vào, hướng dẫn quy trình kỹ thuật sản xuất muối sạch đạt chuẩn và cam kết giá sàn thu mua bảo đảm lợi nhuận cho người sản xuất.
Thứ sáu, khai thác đồng bộ tài sản sở hữu trí tuệ, đẩy mạnh chuyển đổi số thương mại và phát triển du lịch trải nghiệm di sản. Cần quản lý, khai thác hiệu quả Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00038 đối với sản phẩm "Muối ăn Bạc Liêu" gắn với việc chuẩn hóa bao bì, tem truy xuất nguồn gốc điện tử và phát huy danh hiệu OCOP 5 sao cấp quốc gia đối với Muối Hạt Bạc Liêu và Muối Tinh Bạc Liêu, tiếp tục nâng hạng bộ 5 sản phẩm OCOP 4 sao của Công ty Cổ phần Muối Bạc Liêu cùng các sản phẩm trong hệ thống 19 sản phẩm OCOP toàn tỉnh. Đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại đa kênh, hỗ trợ các hợp tác xã, doanh nghiệp đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử lớn, tổ chức quảng bá đặc sản vùng miền kết hợp với việc tham gia các hội chợ quốc tế để mở rộng thị phần xuất khẩu tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và vươn tới thị trường châu Âu. Đặc biệt, tỉnh cần quy hoạch tuyến du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng gắn với Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia "Nghề làm muối ở Bạc Liêu" tại các xã Đông Hải, Long Điền và Vĩnh Hậu; đầu tư xây dựng không gian trưng bày, bảo tàng nghề muối kết hợp các điểm trải nghiệm thực tế quy trình làm muối, thưởng thức ẩm thực từ muối và nghỉ dưỡng chăm sóc sức khỏe bằng muối khoáng, qua đó tạo sinh kế kép bền vững giúp diêm dân vừa bảo tồn di sản cha ông, vừa làm giàu chính đáng trên quê hương mình.
Kết luận
Ngành muối tỉnh Cà Mau đang đứng trước thời cơ lịch sử để bứt phá và định vị lại giá trị của mình trong nền kinh tế nông nghiệp hiện đại. Sự kết tinh giữa bề dày di sản văn hóa hơn 100 năm, danh tiếng từ chỉ dẫn địa lý được bảo hộ vô thời hạn, dấu ấn tiên phong của những doanh nghiệp chế biến sở hữu bộ 7 sản phẩm OCOP 4 sao và 5 sao cấp quốc gia với quyết tâm chính trị mạnh mẽ thể hiện qua Kế hoạch số 611/KH-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh đang mở ra một không gian phát triển mới đầy triển vọng. Khi những điểm nghẽn về hạ tầng nội đồng, giao thông kết nối và kho bãi được tháo gỡ bằng nguồn lực đầu tư đồng bộ, khi quy trình sản xuất được hiện đại hóa bằng công nghệ trải bạt, cơ giới hóa và quản trị chuỗi liên kết chặt chẽ, hạt muối Cà Mau sẽ không còn là biểu tượng của sự nhọc nhằn, bấp bênh trước nắng gió thiên nhiên. Thay vào đó, thông qua công nghiệp chế biến sâu, thương mại số và du lịch di sản, từng hạt muối trắng tinh khôi của vùng đất cực Nam Tổ quốc sẽ trở thành sản phẩm hàng hóa đa giá trị, mang lại mức tăng thu nhập từ 15% đến 30% cho cộng đồng diêm dân và đóng góp xứng đáng vào sự phát triển bền vững của kinh tế biển Việt Nam trong năm 2026 và những năm tiếp theo./.