1. Khái niệm và vai trò của nông nghiệp đô thị
Nông nghiệp đô thị được hiểu là toàn bộ các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, sản xuất hoa, cây cảnh, chế biến và phân phối nông sản diễn ra trong phạm vi nội đô hoặc vùng ven đô, có mối liên hệ mật thiết với đời sống kinh tế – xã hội của cư dân thành thị. Khác với nông nghiệp truyền thống chủ yếu diễn ra ở nông thôn, nông nghiệp đô thị tận dụng quỹ đất nhỏ, đất xen kẽ, sân thượng, mái nhà, nhà kính, không gian công cộng hoặc vành đai nông nghiệp xung quanh đô thị để sản xuất theo hướng thâm canh, công nghệ cao, gắn với dịch vụ và du lịch trải nghiệm. Nhiều nghiên cứu quốc tế đã khẳng định nông nghiệp đô thị là một thành tố quan trọng trong mô hình đô thị sinh thái và tăng trưởng xanh, có khả năng góp phần đáng kể vào an ninh lương thực, tạo việc làm, cải thiện sức khỏe tinh thần của người dân và giảm phát thải nhà kính thông qua việc rút ngắn khoảng cách vận chuyển thực phẩm.
Trong điều kiện biến đổi khí hậu, đứt gãy chuỗi cung ứng và yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng đối với thực phẩm an toàn, tươi sống, nông nghiệp đô thị không chỉ là hoạt động sản xuất mà còn là một chiến lược phát triển đô thị bền vững, kết nối hài hòa giữa tự nhiên – con người – không gian xây dựng.
2. Kinh nghiệm quốc tế về nông nghiệp đô thị
2.1 Singapore – nông nghiệp công nghệ cao giữa lòng đô thị
Singapore là một trong những quốc gia tiêu biểu triển khai nông nghiệp đô thị công nghệ cao trong điều kiện diện tích đất nông nghiệp cực kỳ hạn chế. Các mô hình trang trại thẳng đứng, nhà kính công nghệ cao, sản xuất thủy canh – khí canh trong nhà đã giúp quốc gia này chủ động hơn về rau ăn lá, trứng và một phần thủy sản tươi sống. Nhà nước hỗ trợ mạnh cho nghiên cứu – phát triển, ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và hệ thống chiếu sáng bằng đèn LED, cho phép sản xuất liên tục quanh năm ngay trong khu vực đô thị đông đúc. Những kinh nghiệm này cho thấy nông nghiệp đô thị hoàn toàn có thể phát triển theo hướng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn.
2.2 Havana (Cuba) – mô hình nông nghiệp đô thị cộng đồng
Sau khủng hoảng kinh tế những năm 1990, Cuba đã phát triển mạnh các vườn rau và hệ thống canh tác hữu cơ ngay trong các thành phố lớn, đặc biệt là tại thủ đô Havana. Các vườn cộng đồng, vườn hộ gia đình và khu sản xuất hữu cơ quy mô nhỏ kết nối với nhau thành một mạng lưới sản xuất thực phẩm tươi ngay trong lòng đô thị, góp phần đáp ứng phần lớn nhu cầu rau xanh của người dân. Đây là minh chứng nổi bật cho vai trò nông nghiệp đô thị trong đảm bảo an ninh lương thực trong điều kiện nguồn lực hạn chế và chi phí vận chuyển cao.
2.3 New York, Rotterdam và các đô thị khác
Nhiều thành phố trên thế giới như New York (Hoa Kỳ), Rotterdam (Hà Lan), Thượng Hải (Trung Quốc) đã triển khai các mô hình nông nghiệp đô thị đa dạng, từ vườn cộng đồng, mái nhà xanh, vườn trường học đến nhà kính trong thành phố và trang trại nổi. Ở New York, hàng trăm vườn cộng đồng và diện tích mái nhà khổng lồ được tận dụng để trồng rau và tạo không gian xanh; trong khi Rotterdam nổi tiếng với mô hình trang trại nổi và nhà kính sử dụng nhiệt thải công nghiệp. Những kinh nghiệm đó mang lại bài học quý cho Việt Nam trong việc tích hợp nông nghiệp vào không gian đô thị hiện đại.
3. Nông nghiệp đô thị ở Việt Nam – hiện trạng và xu hướng
Việt Nam có lợi thế về truyền thống nông nghiệp, lực lượng lao động giàu kinh nghiệm và nhu cầu tiêu thụ thực phẩm tươi ngày càng tăng ở các đô thị lớn. Nhiều nghiên cứu, báo cáo của các cơ quan quản lý nông nghiệp cho thấy vùng ven đô Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đang giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong cung ứng rau, hoa, quả, thủy sản tươi sống cho thị trường nội đô. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh đã làm thu hẹp đáng kể quỹ đất nông nghiệp, buộc nông nghiệp đô thị phải chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình thâm canh, công nghệ cao, nông nghiệp sạch và gắn với dịch vụ du lịch nông nghiệp.
4. Hà Nội – nông nghiệp ven đô, hữu cơ và công nghệ cao
4.1 Quy mô sản xuất và vai trò cung ứng thực phẩm
Hà Nội hiện duy trì diện tích lớn sản xuất rau, hoa, cây cảnh và chăn nuôi quy mô hộ gia đình cũng như hợp tác xã ở các huyện ven đô. Nhiều vùng sản xuất rau an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP và GlobalGAP đã được hình thành, cung cấp phần đáng kể nhu cầu rau tươi cho thị trường nội thành. Bên cạnh sản xuất rau, Hà Nội còn là trung tâm lớn về sản xuất hoa Tết, cây cảnh và các sản phẩm nông nghiệp mang đậm giá trị văn hóa truyền thống.
4.2 Các mô hình nông nghiệp đô thị tiêu biểu tại Hà Nội
4.2.1 Vùng rau an toàn Văn Đức (Gia Lâm)
Văn Đức là vùng rau ven đô nổi tiếng lâu đời, với hàng trăm héc-ta chuyên canh rau các loại, cung cấp sản lượng lớn cho thị trường Hà Nội và các tỉnh lân cận. Những năm gần đây, bên cạnh sản xuất, địa phương còn phát triển các tour du lịch trải nghiệm trồng rau, tham quan đồng ruộng, đưa học sinh và du khách về làm nông dân một ngày, qua đó gia tăng giá trị trên một đơn vị diện tích đất và nâng cao nhận thức cộng đồng về sản xuất rau an toàn.
4.2.2 Mô hình rau thủy canh công nghệ cao tại Đa Tốn (Gia Lâm)
Mô hình nhà kính gần 1 ha tại xã Đa Tốn áp dụng hệ thống thủy canh tuần hoàn, kiểm soát môi trường sản xuất bằng thiết bị hiện đại, không sử dụng đất, giảm tối đa thuốc bảo vệ thực vật và tiết kiệm nước. Sản xuất ổn định quanh năm với sản lượng trung bình vài trăm ki-lô-gam mỗi ngày, mô hình chứng minh tiềm năng phát triển nông nghiệp đô thị công nghệ cao ngay trong khu vực ven đô Hà Nội.
4.2.3 Rau hữu cơ Cuối Quý – Đan Phượng
Hợp tác xã rau hữu cơ Cuối Quý ở huyện Đan Phượng là một trong những mô hình tiên phong về sản xuất hữu cơ ứng dụng nhà màng, nhà lưới và hệ thống tưới tự động. Sản phẩm được chứng nhận an toàn, cung cấp cho chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch, bếp ăn và người tiêu dùng nội đô. Đặc biệt, hợp tác xã không chỉ sản xuất mà còn tham gia đào tạo, chuyển giao kỹ thuật hữu cơ cho nhiều địa phương khác, góp phần lan tỏa cách tiếp cận nông nghiệp xanh, tuần hoàn và thân thiện môi trường.
4.2.4 HTX Rau quả sạch Chúc Sơn (Chương Mỹ)
HTX Rau quả sạch Chúc Sơn tổ chức sản xuất trên diện tích hàng chục héc-ta theo tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP, đồng thời đầu tư hệ thống sơ chế, đóng gói và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Rau của hợp tác xã được cung ứng cho siêu thị, bếp ăn tập thể, trường học, bảo đảm an toàn thực phẩm và ổn định đầu ra cho nông dân, thể hiện rõ mô hình liên kết chuỗi trong nông nghiệp đô thị hiện đại.
4.3 Những "làng hoa trong phố" của Hà Nội
Bên cạnh rau an toàn, Hà Nội nổi tiếng với các làng hoa truyền thống như Tây Tựu, Nhật Tân, Mê Linh. Làng hoa Tây Tựu (Bắc Từ Liêm) là vùng chuyên canh hoa lớn, trồng đa dạng các loại cúc, hồng, đồng tiền, thược dược… với diện tích lên tới hàng trăm héc-ta, cung cấp hoa cắt cành cho Hà Nội và nhiều tỉnh phía Bắc. Nhật Tân (Tây Hồ) lại là cái nôi của đào Tết, nơi những cây đào cổ, đào thế được gò tỉa công phu suốt cả năm để phục vụ vài tuần lễ quan trọng, đồng thời phát triển mạnh dịch vụ du lịch – chụp ảnh mùa hoa. Khu vực Mê Linh trở thành "thủ phủ hoa hồng" với quy mô lớn, vừa sản xuất hàng hóa vừa kết hợp du lịch trải nghiệm, tạo nên bức tranh sinh động về nông nghiệp đô thị – ven đô gắn với văn hóa và cảnh quan đặc trưng Thủ đô.
5. Thành phố Hồ Chí Minh – nông nghiệp đô thị công nghệ cao, hoa lan và du lịch sinh thái
5.1 Quy mô và định hướng phát triển
Thành phố Hồ Chí Minh có diện tích đất nông nghiệp giảm nhanh do đô thị hóa, nhưng lại là địa phương đi đầu trong ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp đô thị. Tỷ trọng giá trị sản xuất nông nghiệp công nghệ cao liên tục tăng, tập trung ở các huyện Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh và Nhà Bè, với các sản phẩm chủ lực gồm rau an toàn, dưa lưới, hoa lan, nấm ăn – nấm dược liệu.
5.2 Khu Nông nghiệp Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh (AHTP)
Khu Nông nghiệp Công nghệ cao tại huyện Củ Chi là hạt nhân nghiên cứu, trình diễn và chuyển giao công nghệ của thành phố. Tại đây, các doanh nghiệp và trung tâm nghiên cứu triển khai mô hình trồng rau thủy canh, dưa lưới trong nhà kính, nuôi cấy mô giống hoa lan, nghiên cứu nấm dược liệu, sau đó chuyển giao cho nông dân và hợp tác xã vùng ven. Nhờ đó, mạng lưới trang trại công nghệ cao phát triển mạnh, kết nối chặt chẽ với thị trường tiêu thụ trong nội đô và các tỉnh lân cận.
5.3 Trang trại hoa lan – hoa kiểng quy mô lớn
Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm lớn của hoa lan và hoa kiểng phía Nam. Tại huyện Củ Chi, hàng loạt trang trại đầu tư quy mô lớn vào lan hồ điệp, dendro, vũ nữ, mokara, áp dụng nhà màng, tưới nhỏ giọt, giá thể sạch và kỹ thuật nuôi cấy mô để sản xuất giống và hoa thương phẩm chất lượng cao. Ở Hóc Môn và Bình Chánh, nhiều hộ và doanh nghiệp phát triển mạnh cây kiểng, bonsai, mai vàng và cây công trình, hình thành nghề trồng hoa kiểng mang lại thu nhập cao, phù hợp với điều kiện đô thị hóa nhanh.
5.4 Du lịch nông nghiệp và farmstay
Cùng với sản xuất, Thành phố Hồ Chí Minh còn phát triển các mô hình du lịch nông nghiệp như Tam Nông Farm, Saigon Garden Homestay, Vàm Sát (Cần Giờ). Các mô hình này kết hợp sản xuất nông nghiệp với nghỉ dưỡng, giáo dục trải nghiệm, tạo ra "miền quê trong lòng đô thị", giúp cư dân thành phố – đặc biệt là trẻ em – tiếp xúc với thiên nhiên, hiểu hơn về sản xuất nông nghiệp an toàn và bảo vệ môi trường.
6. Lợi ích và thách thức của nông nghiệp đô thị
Nông nghiệp đô thị mang lại nhiều lợi ích: cung cấp thực phẩm tươi an toàn tại chỗ; giảm chi phí và phát thải do vận chuyển xa; tạo việc làm mới trong nông nghiệp công nghệ cao, dịch vụ và du lịch; tăng cường không gian xanh, cải thiện vi khí hậu và sức khỏe tinh thần cho cư dân đô thị. Tuy nhiên, lĩnh vực này cũng đối mặt với các thách thức như quỹ đất sản xuất bị thu hẹp, chi phí đầu tư công nghệ cao còn lớn, yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm khắt khe và liên kết chuỗi chưa đồng bộ.
7. Định hướng phát triển trong thời gian tới
Để phát triển nông nghiệp đô thị bền vững, cần chú trọng quy hoạch không gian dành cho sản xuất trong và xung quanh đô thị; ưu tiên phát triển nhà kính, thủy canh, nông nghiệp thẳng đứng, canh tác hữu cơ và kinh tế tuần hoàn; khuyến khích liên kết chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ, gắn với truy xuất nguồn gốc; đẩy mạnh du lịch nông nghiệp, farmstay và giáo dục trải nghiệm cho học sinh; đồng thời tăng cường đào tạo nguồn nhân lực trẻ cho nông nghiệp đô thị thông minh. Sự kết hợp giữa khoa học công nghệ, chính sách hỗ trợ và nhu cầu thị trường sẽ là động lực đưa nông nghiệp đô thị trở thành một cấu phần quan trọng của đô thị hiện đại, xanh và đáng sống.
Kết luận
Nông nghiệp đô thị ở Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ, từ những vườn rau nhỏ lẻ trở thành hệ thống sản xuất – dịch vụ đa dạng, kết hợp công nghệ cao, hữu cơ và du lịch trải nghiệm. Hà Nội với những làng hoa và vùng rau ven đô, Thành phố Hồ Chí Minh với các trang trại hoa lan, nông nghiệp công nghệ cao và du lịch sinh thái, đang dần hình thành những mô hình tiêu biểu cho sự hòa quyện giữa nông thôn và đô thị. Nếu được quy hoạch hợp lý và đầu tư bài bản, nông nghiệp đô thị sẽ tiếp tục đóng góp quan trọng vào đảm bảo thực phẩm an toàn, gìn giữ không gian xanh và nâng cao chất lượng sống cho hàng chục triệu cư dân đô thị Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
– Các bài viết và báo cáo về nông nghiệp đô thị và nông nghiệp ven đô trên Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam và Tạp chí Khoa học Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
– Các bài viết của Báo Nhân Dân, Hà Nội Mới, Sài Gòn Giải Phóng, Hanoi Times về vùng rau an toàn, làng hoa và nông nghiệp công nghệ cao.
– Các tài liệu tổng quan về nông nghiệp đô thị của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và một số nghiên cứu điển hình của các đô thị trên thế giới.
– Báo cáo và thông tin của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Thành phố Hồ Chí Minh liên quan đến phát triển nông nghiệp đô thị, hoa – cây kiểng và nông nghiệp công nghệ cao.
TS. Lê Quý Kha - Nguyên PVT Viện KHKT Nông nghiệp miền Nam, Tổng GĐ Công ty Cp Công nghệ Nền tảng Số DTALS, Phó chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam, Kiêm Trưởng ban Nông nghiệp Xanh (Lâm thời)
