Cuối tháng 7 âm lịch, khi nhiều gia đình Việt chuẩn bị những mâm cơm tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, tại Sài Gòn Bao Dung cũng có một ngày giỗ đặc biệt. Không phải giỗ của một gia đình theo nghĩa thông thường, cũng không phải ngày giỗ dành riêng cho một dòng họ.
Đó là ngày giỗ chung dành cho những ông bà, cô chú từng có thời gian sống tại mái ấm, nhiều người trong số họ từng không còn nơi nương tựa, không có người thân bên cạnh hoặc đã trải qua những năm tháng lang thang trước khi tìm được một chỗ ở ổn định.
Ngày 29/7 âm lịch, nhằm ngày 10/9 dương lịch, Quỹ Từ thiện và Bảo trợ xã hội Vầng Trăng Khuyết tiếp tục tổ chức ngày giỗ chung tại Sài Gòn Bao Dung, số 1A5 Lý Thường Kiệt, phường Tân Sơn Nhất, TP.HCM. Đây là năm thứ ba hoạt động này được duy trì. Nhưng phía sau một ngày giỗ là một câu chuyện dài hơn nhiều.
Khi gia đình không còn được định nghĩa bằng huyết thống
Với một người trẻ, mái nhà có thể là nơi để trở về sau một ngày làm việc. Nhưng với một người già neo đơn, hai chữ “mái nhà” mang một ý nghĩa khác.
Đó có thể là nơi chấm dứt những ngày ngủ ngoài đường. Là một chiếc giường cố định thay cho những đêm không biết sẽ ngủ ở đâu. Là bữa cơm có người ngồi cùng bàn. Là lúc đau bệnh có người hỏi han, đưa đi khám, nhắc uống thuốc. Và khi sức khỏe yếu dần, đó còn là nơi có người ở bên trong những ngày cuối đời.
Tại Sài Gòn Bao Dung, việc chăm sóc người cao tuổi không được nhìn như một lần trao quà hay một đợt hỗ trợ ngắn hạn. Một khi người già đã bước vào sống trong mái nhà chung, nhu cầu của họ kéo dài theo từng ngày và thay đổi theo từng giai đoạn của tuổi già.
Ban đầu có thể chỉ là một chỗ ở. Sau đó là bữa ăn. Rồi đến thuốc men, khám bệnh, sinh hoạt hằng ngày, những lúc sức khỏe yếu đi và cần người chăm sóc nhiều hơn. Đến khi một người qua đời, lại là một hành trình khác: hậu sự, nơi thờ cúng và việc gìn giữ ký ức về họ.
Chính chuỗi chăm sóc ấy làm nên một cách định nghĩa khá đặc biệt về hai chữ “gia đình”. Gia đình không chỉ là nơi cùng sống. Gia đình còn là nơi không bỏ một người lại giữa hành trình.
Lo đến tận những nghi lễ cuối cùng
Trong những hoạt động thiện nguyện, người ta thường dễ nhìn thấy một bữa cơm, một phần quà hay một chiếc giường được trao tặng. Nhưng ít ai nhìn thấy những phần việc phía sau khi một người cao tuổi thực sự được tiếp nhận để chăm sóc lâu dài.
Có những cụ mang nhiều bệnh nền. Có người sức khỏe suy giảm từng ngày. Có những giai đoạn cần người túc trực, đưa đi bệnh viện, theo dõi thuốc men. Và đến lúc qua đời, với những người không còn gia đình hoặc thân nhân ở bên, câu hỏi “ai sẽ lo hậu sự?” trở thành một vấn đề rất thực tế.
Tại Sài Gòn Bao Dung, câu trả lời không dừng lại ở việc lo tang lễ. Sau khi một người mất đi, mái ấm vẫn tiếp tục lưu giữ ký ức về họ. Ngày giỗ chung được hình thành từ chính suy nghĩ ấy.
Những người già đang sống tại đây cùng nhau chuẩn bị cho ngày giỗ của những người bạn đã khuất. Người còn khỏe phụ một việc nhỏ. Người nhặt rau, người sắp chén, người kể lại chuyện về một người bạn từng ngủ chiếc giường bên cạnh. Tình nguyện viên cùng chuẩn bị. Nhà hảo tâm trở lại. Đội ngũ chăm sóc lo hương hoa, mâm cơm và những phần việc cần thiết.
Một ngày giỗ vì thế trở thành cuộc gặp của rất nhiều người: những cụ đang sống, những người từng chăm sóc, tình nguyện viên, nhà hảo tâm và ký ức về những người đã ra đi.
Quy mô của ngày giỗ không chỉ nằm ở số mâm cơm được chuẩn bị. Nó nằm ở số phận của những con người mà một mái nhà lựa chọn tiếp tục nhớ tới.
Ngày giỗ chung cũng để người già đến sau biết rằng trước mình đã có rất nhiều người từng sống tại đây. Để thế hệ trẻ khi đến làm tình nguyện hiểu rằng những chiếc giường hôm nay đã từng là nơi một người khác trải qua những tháng năm cuối đời. Để nhà hảo tâm nhìn thấy rằng một sự hỗ trợ đôi khi không kết thúc sau một lần trao tặng.
Ở góc độ chăm sóc xã hội, đây là một cách tiếp cận hiếm gặp: hành trình trợ giúp không chấm dứt khi một người qua đời, mà còn được nối dài bằng việc gìn giữ ký ức và những nghi thức cuối cùng dành cho họ.
Một mái nhà chỉ thực sự là nhà khi người đã đi vẫn được nhớ
Không phải người già nào ở Sài Gòn Bao Dung cũng có con cháu quay về trong ngày giỗ. Có người từng không còn một gia đình theo nghĩa thông thường.
Nhưng trong ngày giỗ chung, họ vẫn có mâm cơm. Có nén hương. Có người nhắc tên. Có những người bạn già đang sống ngồi lại với nhau và nhớ về một người từng ở cạnh mình. Có lẽ, đó cũng là một cách khác để hiểu hai chữ “gia đình”. Không nhất thiết phải cùng huyết thống. Không nhất thiết phải cùng một họ.
Gia đình có thể là nơi một người được đón vào khi chẳng còn chỗ để đi, được chăm sóc khi đau yếu, được tiễn đưa tử tế khi qua đời và nhiều năm sau vẫn còn có người thắp cho mình một nén hương.
Với Sài Gòn Bao Dung, hành trình chăm sóc người già vì thế không khép lại ở bữa cơm hay chiếc giường. Nó chỉ thật sự trọn vẹn khi người ở lại vẫn còn nhớ đến người đã đi.
