Mặc dù có những khoảnh khắc tò he dường như bị lãng quên, những nghệ nhân gặp khó khăn trong việc duy trì nghề theo truyền thống, nhưng, giá trị văn hóa của tò he vẫn được giữ nguyên trong lòng người Việt.
Tò he, một loại đồ chơi truyền thống của trẻ em Việt Nam, đã trở thành một biểu tượng văn hóa ở các vùng quê, đặc biệt là ở Bắc Bộ. Ngày nay, không chỉ là một sản phẩm chơi đơn thuần, nặn tò he còn trở thành một nguồn thu nhập quan trọng cho người làm nghề, đồng thời là điểm nhấn văn hóa độc đáo cho du khách quan tâm.
Nguyên liệu chính để làm tò he là bột gạo kết hợp với một lượng nhất định bột nếp, tạo độ dẻo cho sản phẩm. Bằng cách này, người làm tò he tạo nên những sản phẩm đầy màu sắc với các hình thù sinh động, đẹp mắt. Mỗi sản phẩm không chỉ là kết quả của sự khéo léo và tay nghề của nghệ nhân, mà còn là biểu tượng của sự đổi mới khi họ nắm bắt xu hướng thị trường và tạo ra những hình tượng phong phú, từ các con vật đến các nhân vật nổi tiếng mà trẻ em yêu thích.
Tại Xuân La, nghệ nhân làm tò he không chỉ là những người già truyền thống, mà còn bao gồm cả thanh niên và trẻ em. Mỗi người tham gia đều mang đến sự sáng tạo riêng biệt, tạo nên không khí sôi động và phát triển cho nghề truyền thống này. Phương thức cha truyền con nối không chỉ giữ cho nghề nặn tò he tồn tại mà còn làm cho nó trở thành một phần quan trọng của di sản văn hóa Việt Nam, luôn thu hút sự quan tâm và yêu thích của cả người dân và du khách.
Dày công gìn giữ và phát triển nghê nặn tò he có rất nhiều nghệ nhân, từ lớp người cao tuổi tới lớp cháu con sau này.
Người nghệ nhân Chu Tiến Công đánh giá nghề nặn tò he không chỉ là một sở thích, mà còn là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của ông từ khi còn nhỏ. Sau những năm tháng gắn bó với nghề, ông Công đã trở thành người thầy truyền nghề tận tâm, giúp đỡ nhiều thế hệ trẻ học nghệ thuật nặn tò he.
Nhìn nhận về nghề nặn tò he, ông Công chia sẻ rằng, dù có khó khăn về nguồn nguyên liệu trong giai đoạn chiến tranh và bao cấp, nhưng ông vẫn kiên trì theo đuổi nghề. Cùng với vợ, ông đã đối mặt với nhiều thách thức để duy trì nghề truyền thống. Mỗi chiếc tò he ông nặn đều được làm bằng gạo nếp sạch, không sử dụng hóa chất, tạo nên những sản phẩm có thể ăn được và giữ được hương vị tự nhiên.
Ông Công không chỉ là một nghệ nhân tài năng mà còn là người lãnh đạo trong việc bảo tồn và phát triển làng nghề tò he Xuân La. Năm 2009, ông đã đề xuất thành lập Câu lạc bộ (CLB) Tò he Xuân La, nơi có hơn 120 hội viên, trong đó gần một nửa là những người trẻ dưới 30 tuổi. Ông không chỉ giữ gìn truyền thống mà còn kết nối và giới thiệu nghệ thuật tò he tới cộng đồng trong và ngoài nước.
Dù đối mặt với những thách thức từ sự bùng nổ của kinh tế thị trường và sự đổi mới trong sở thích của giới trẻ, ông Công vẫn hy vọng rằng những nghệ nhân trẻ sẽ tiếp tục giữ gìn và phát triển nghề truyền thống này. Ông mong muốn sự quan tâm và hỗ trợ từ cộng đồng để bảo tồn giá trị văn hóa độc đáo của làng nghề tò he Xuân La.
Nghệ Nhân Đặng Văn Hậu đã dành hơn 20 năm cho nghề nặn tò he, không chỉ góp phần làm sống lại truyền thống mà còn đưa sản phẩm tò he Việt đến gần với nhiều người dân và du khách trong và ngoài nước. Anh được vinh danh là "Nghệ nhân Hà Nội" vào năm 2014, trở thành một trong những nghệ nhân trẻ nhất đoạt danh hiệu này.
Trong hành trình bảo tồn nghệ thuật tò he truyền thống, Đặng Văn Hậu đã đối mặt với nhiều khó khăn. Nhận thức rõ về hạn chế của nguyên liệu làm bột, khiến sản phẩm dễ bị nấm mốc và áp lực từ sự du nhập văn hóa nước ngoài khiến tò he mất đi bản sắc, anh quyết định nghiên cứu loại bột mới, có thể giữ lâu và phục dựng kỹ thuật nặn truyền thống.
Đặng Văn Hậu đã tạo ra những sản phẩm tò he độc đáo, mang đậm tính dân gian và kỹ thuật cao như nghệ hý châu, sư tử hý cầu, cá vàng, bộ lục súc và các con giống ở Huế. Không chỉ quảng bá tò he ở làng quê, anh còn đưa sản phẩm tò he đến các khu du lịch, hội chợ thủ công, và talk show trên khắp cả nước.
Nhận thức về tầm ảnh hưởng của sản phẩm tò he trong việc bảo tồn và làm giàu văn hóa dân gian Việt Nam, Đặng Văn Hậu đã không chỉ tập trung vào việc tạo ra những sản phẩm độc đáo mà còn chia sẻ kiến thức và kỹ năng thông qua việc giảng dạy tại các trường đại học và tiểu học.
Các nghệ nhân nặn tò he không chỉ tạo ra những hình thù đơn giản như các loại cây quả, con giống, mà còn biến hóa nhiều hình thù phong phú khác như 12 con giáp, các nhân vật cổ tích, anh hùng, hoặc các nhân vật hoạt hình mà trẻ con yêu thích như Aladin, Đôrêmon, Pokémon, Tề Thiên, Trư Bát Giới, Na Tra… Chỉ trong phút chốc, qua bàn tay khéo léo và trí tưởng tượng phong phú của người thợ, bột gạo nếp đã hóa thành những bông lúa vàng óng, con cá chép vượt vũ môn, chú trâu gặm cỏ, rồng, phượng, lợn, gà, hay Tôn Ngộ Không, Quan Công, Lưu Bị, Pikachu, Đôrêmon…
Các nghệ nhân còn thể hiện tài năng của mình bằng cách nặn tò he thành những công trình văn hóa, kiến trúc đặc trưng của Hà Nội, như Đền Ngọc Sơn, Tượng đài vua Lý Thái Tổ, gò Đống Đa, hay những di tích lịch sử quốc gia trên địa bàn thành phố.
Nghệ nhân tò he Xuân La không chỉ hoạt động tại quê hương mình mà còn lan tỏa sự sáng tạo và nghệ thuật trên khắp đất nước, từ Huế đến Sài Gòn, từ Lạng Sơn đến Cà Mau. Đặc biệt, Hà Nội là điểm tập trung lớn của người làng, với hàng chục nghệ nhân thường đến các công viên và vườn thú để sáng tạo những tác phẩm tò he độc đáo và đầy màu sắc. Mùa xuân, các kỳ nghỉ lễ trở thành cơ hội quan trọng cho những nghệ nhân tò he kiếm sống, tham gia các hội như Đống Đa, Cổ Loa, Lim và các hội ở vùng quê xa. Mặc dù mỗi con tò he chỉ được bán với vài ngàn đồng và không mang lại lợi nhuận lớn, nhưng đối với những nghệ nhân, niềm hạnh phúc là khi thấy niềm vui của trẻ nhỏ với tác phẩm của họ.
Đặc biệt, nghệ nhân tò he Xuân La đã được mời sang Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc để giới thiệu và trình diễn nghệ thuật của mình. Có thời gian, tò he Xuân La tham gia hội chợ quốc tế tại Nhật Bản, mở rộng tầm vóc của làng nghề và đưa nghệ thuật tò he Việt Nam ra thế giới.
Làng tò he Xuân La là một điểm đến du lịch hấp dẫn cho du khách muốn trải nghiệm không khí thanh bình và ấm áp, đồng thời hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của làng nghề này. Xuân La chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km, nên du khách có thể đi và về trong một ngày. Giao thông đến làng tò he Xuân La khá thuận lợi. Du khách có thể đi xe máy hoặc xe bus.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội thôn tin: Làng nghề truyền thống tò he Xuân La không chỉ là nơi gìn giữ di sản văn hóa mà còn là điểm sáng của sự sáng tạo và phát triển của Hà Nội. Những nghệ nhân tài năng, những tác phẩm độc đáo, và sự liên kết với cộng đồng đã tạo nên một hình ảnh tươi sáng và đầy nghệ thuật cho làng nghề này. Điều này không chỉ là niềm tự hào của người dân Xuân La mà còn là niềm hạnh phúc cho du khách khi được chìm đắm trong không khí đậm chất văn hóa Việt Nam, qua đôi bàn tay tài năng của những nghệ nhân làm nên bảo vật tò he.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội
