Câu chuyện hoa sữa những ngày đầu thu ở Hà Nội là một chất liệu rất thú vị để suy ngẫm về phát triển HTX nông nghiệp. Bởi đằng sau mùi hương đặc trưng của một loài hoa không chỉ là câu chuyện về thiên nhiên, ký ức và cảm xúc, mà còn gợi ra một vấn đề sâu sắc trong quản lý và phát triển kinh tế: Một giá trị dù tốt đẹp đến đâu cũng cần được đặt trong một mối quan hệ hài hòa với những giá trị khác và với nhu cầu của cộng đồng.
Hoa sữa là một phần ký ức của Hà Nội. Khi hương hoa thoang thoảng trong gió thu, nhiều người cảm thấy bâng khuâng, lãng mạn, nhớ về những con phố cũ, những mùa thu đã qua. Nhưng khi hoa nở quá dày, cây trồng quá nhiều, hương thơm trở nên nồng đậm, kéo dài và bao trùm không gian sống, điều từng được yêu thích lại có thể trở thành nỗi khó chịu đối với một bộ phận người dân.
Vậy điều gì đã thay đổi? Hoa sữa vẫn là hoa sữa, vẫn có hương thơm ấy. Nhưng khi số lượng, mật độ và cách bố trí không còn phù hợp với không gian chung, giá trị tích cực ban đầu có thể chuyển thành một vấn đề cần giải quyết.
Đây cũng là một cách nhìn rất đáng suy ngẫm về con đường phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Việt Nam.
1. Hoa sữa và hợp tác xã: Giá trị không chỉ nằm ở bản thân, mà còn ở cách tạo ra giá trị
Hoa sữa tự thân không có lỗi khi hương thơm trở nên nồng đậm. Tương tự, nông hộ sản xuất nhỏ không có lỗi khi quy mô sản xuất còn manh mún; mỗi hộ đều có quyền lựa chọn cây trồng, vật nuôi và phương thức sản xuất phù hợp với điều kiện của mình.
Nhưng khi hàng nghìn, hàng vạn hộ nông dân cùng sản xuất trong một vùng mà thiếu sự phối hợp, những hạn chế riêng lẻ sẽ cộng hưởng thành vấn đề chung: cùng trồng một loại cây, cùng thu hoạch một thời điểm, cùng bán một sản phẩm, cùng phụ thuộc vào một nhóm thương lái hoặc một thị trường đầu ra.
Hệ quả có thể là dư thừa cục bộ, giá giảm, chi phí tăng, chất lượng không đồng đều, tài nguyên bị sử dụng kém hiệu quả và người sản xuất phải gánh chịu phần lớn rủi ro.
Vấn đề không nằm ở chỗ mỗi hộ sản xuất chưa tốt, mà ở chỗ những hoạt động riêng lẻ chưa được kết nối thành một hệ thống có khả năng tạo ra giá trị cao hơn.
Đây chính là không gian để hợp tác xã phát huy vai trò.
Hợp tác xã không đơn thuần là nơi tập hợp các hộ nông dân, cũng không chỉ là một đầu mối thực hiện chính sách hỗ trợ. Hợp tác xã cần trở thành một tổ chức kinh tế có năng lực điều phối hoạt động của các thành viên, tổ chức dịch vụ đầu vào, thống nhất quy trình sản xuất, kết nối thị trường, kiểm soát chất lượng và phân chia lợi ích hợp lý.
Nói cách khác, nếu mỗi cây hoa sữa tạo ra một mùi hương riêng, thì giá trị của cả con phố phụ thuộc vào cách người ta quy hoạch, bố trí và chăm sóc những cây hoa ấy. Cũng vậy, nếu mỗi hộ nông dân là một chủ thể sản xuất độc lập, thì hiệu quả của cả vùng sản xuất phụ thuộc rất lớn vào năng lực tổ chức, phối hợp và liên kết giữa các chủ thể.
2. Trồng nhiều hoa sữa chưa chắc làm Hà Nội đẹp hơn, thành lập nhiều hợp tác xã chưa chắc làm nông nghiệp mạnh hơn
Những ngày giữa tháng 10/2026, câu chuyện hoa sữa Hà Nội trở nên sôi nổi bởi sự khác biệt trong cảm nhận của người dân. Có người muốn giữ gìn hương hoa gắn với ký ức mùa thu; có người mong giảm mật độ cây ở những nơi hương thơm quá nồng, ảnh hưởng đến sinh hoạt. Thành phố đã triển khai cắt tỉa tại một số tuyến phố, đồng thời nghiên cứu điều chỉnh mật độ cây phù hợp hơn.
Từ câu chuyện này, có thể đặt ra một câu hỏi đối với phát triển kinh tế tập thể: Chúng ta đang quan tâm nhiều hơn đến số lượng hợp tác xã hay năng lực thực sự của các hợp tác xã?
Trong nhiều năm, phát triển hợp tác xã thường được đánh giá thông qua các chỉ tiêu như số lượng HTX thành lập mới, số HTX đang hoạt động, số thành viên, số HTX được hỗ trợ hoặc số mô hình liên kết được xây dựng.
Những chỉ tiêu ấy cần thiết, nhưng chưa đủ.
Một hợp tác xã có thể được thành lập đúng quy định, có bộ máy quản lý, có thành viên, có trụ sở và được tiếp cận một số chính sách hỗ trợ, nhưng vẫn chưa đủ năng lực để tổ chức sản xuất, cung ứng dịch vụ, thương lượng với doanh nghiệp và tạo ra lợi ích kinh tế rõ ràng cho thành viên.
Nếu chỉ chú trọng tăng số lượng mà không quan tâm đúng mức đến chất lượng hoạt động, năng lực quản trị và nhu cầu thực tế của thành viên, chúng ta có thể rơi vào tình trạng tương tự như việc trồng hoa sữa quá dày: cái được nhân rộng là số lượng, nhưng giá trị mà cộng đồng thực sự nhận được chưa chắc tăng tương ứng.
Điều cần thay đổi không phải là từ bỏ mục tiêu phát triển nhiều HTX, mà là chuyển trọng tâm từ phát triển về số lượng sang phát triển thực chất, có năng lực và có khả năng tạo giá trị.
Một HTX mạnh không nhất thiết phải có thật nhiều thành viên, mà phải biết tổ chức tốt hoạt động kinh tế của các thành viên. Một HTX hiệu quả không nhất thiết phải có thật nhiều tài sản, mà phải sử dụng nguồn lực hiệu quả, cung cấp dịch vụ thiết thực và tạo ra lợi ích đủ lớn để thành viên tự nguyện tham gia, gắn bó lâu dài.
3. Hương hoa sữa cần có không gian phù hợp, HTX cần có hệ sinh thái để phát huy giá trị
Một cây hoa sữa có thể tạo bóng mát và hương thơm. Nhưng để cả tuyến phố vừa đẹp, vừa dễ chịu, cần quy hoạch phù hợp, chăm sóc đúng kỹ thuật và bố trí hài hòa với các loại cây khác, không gian sinh hoạt và nhu cầu của người dân.
Hợp tác xã cũng vậy. Không thể kỳ vọng HTX tự mình giải quyết tất cả những khó khăn của nông nghiệp, từ vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực đến thị trường, trong khi những điều kiện cần thiết để HTX hoạt động còn thiếu hoặc chưa đồng bộ.
Muốn HTX thực sự trở thành chủ thể tổ chức sản xuất và phát triển chuỗi giá trị, cần hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ phù hợp.
Hệ sinh thái để hợp tác xã nông nghiệp phát huy giá trị gồm 05 yếu tố: (1) Thành viên là nền tảng; (2) HTX là hạt nhân tổ chức; (3) Doanh nghiệp là đối tác thị trường; (4) Nhà nước kiến tạo môi trường phát triển; (5) Liên kết vùng và các tổ chức hỗ trợ.
Năm yếu tố trên phải vận hành trong một mối quan hệ thống nhất. Nếu chỉ có thành viên mà thiếu năng lực tổ chức, HTX khó tạo ra sức mạnh tập thể. Nếu có HTX nhưng thiếu doanh nghiệp và thị trường, sản phẩm vẫn khó tiêu thụ ổn định. Nếu có chính sách nhưng thiếu năng lực hấp thụ ở HTX, nguồn lực hỗ trợ khó chuyển hóa thành kết quả kinh tế.
Bởi vậy, phát triển HTX không thể chỉ là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế tập thể. Đó phải là quá trình đồng kiến tạo giữa Nhà nước, HTX, thành viên, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ.
4. Không nên chặt bỏ hoa sữa chỉ vì có người không thích; cũng không nên phát triển HTX theo một khuôn mẫu duy nhất
Câu chuyện hoa sữa còn gợi ra một bài học khác: Trong quản lý, không nên tuyệt đối hóa một cách nhìn.
Có người yêu hoa sữa bởi hương thơm gợi ký ức. Có người không chịu được mùi hương nồng đậm khi phải sống cạnh hàng cây dày đặc. Hai cảm nhận ấy đều có cơ sở từ trải nghiệm thực tế của mỗi người.
Vì thế, giải pháp hợp lý không nhất thiết là giữ nguyên tất cả hoặc loại bỏ tất cả. Đó có thể là rà soát mật độ, cắt tỉa có chọn lọc, di chuyển cây ở nơi không phù hợp và bảo tồn những vị trí có giá trị cảnh quan, văn hóa. Cách tiếp cận mà Hà Nội đang nghiên cứu cũng hướng đến việc điều chỉnh có chọn lọc thay vì xử lý đồng loạt.
Đối với HTX nông nghiệp, bài học tương tự là không nên áp dụng một mô hình tổ chức, một phương thức hỗ trợ hoặc một bộ tiêu chí cứng nhắc cho mọi địa phương, mọi ngành hàng.
* Ở vùng lúa hàng hóa, HTX có thể giữ vai trò điều phối vùng nguyên liệu, cơ giới hóa đồng bộ và liên kết với doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.
* Ở vùng cây ăn quả, HTX có thể tập trung vào quản lý mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, sơ chế và xuất khẩu.
* Ở vùng chăn nuôi, HTX có thể tổ chức cung ứng đầu vào, kiểm soát dịch bệnh, xử lý chất thải và liên kết tiêu thụ.
* Ở những vùng sản xuất nhỏ lẻ, HTX có thể bắt đầu từ các dịch vụ thiết yếu, từng bước xây dựng lòng tin, mở rộng thành viên và phát triển hoạt động kinh doanh.
Điều quan trọng là phải xuất phát từ nhu cầu của thành viên, điều kiện sản xuất, đặc điểm ngành hàng và cơ hội thị trường; sau đó mới lựa chọn mô hình tổ chức và chính sách hỗ trợ phù hợp.
Không phải mọi HTX đều phải phát triển giống nhau; nhưng mọi HTX đều cần chứng minh được giá trị mà mình tạo ra cho thành viên.
5. Từ cắt tỉa hoa sữa đến tư duy quản trị phát triển: Không chỉ xử lý hiện tượng, mà phải giải quyết nguyên nhân
Một điểm đáng chú ý trong câu chuyện hoa sữa là việc cắt tỉa có thể giúp giảm mùi hương trong thời gian trước mắt. Tuy nhiên, để giải quyết lâu dài, thành phố còn cần đánh giá mật độ cây, vị trí trồng, điều kiện không gian và nhu cầu của người dân.
Đây cũng là sự khác biệt giữa xử lý tình huống trước mắt và quản trị phát triển dài hạn.
Trong phát triển HTX, nếu một HTX hoạt động yếu, giải pháp trước mắt có thể là tập huấn, hỗ trợ thiết bị hoặc bổ sung kinh phí. Nhưng nếu nguyên nhân nằm ở việc thiếu thị trường, quản trị yếu, thành viên không thấy lợi ích, thiếu vốn lưu động hoặc không có người điều hành đủ năng lực, thì những hỗ trợ đơn lẻ khó tạo ra thay đổi bền vững.
Cần chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ HTX bằng các gói chính sách riêng lẻ sang cách tiếp cận phát triển năng lực kinh doanh và tổ chức kinh tế của HTX theo một lộ trình.
Lộ trình đó có thể gồm: (1) Đánh giá đúng năng lực, nhu cầu và những điểm nghẽn của từng HTX; (2) Xác định ngành hàng, thị trường và mô hình kinh doanh phù hợp; (3) Hỗ trợ HTX xây dựng phương án kinh doanh khả thi, củng cố quản trị và nâng cao năng lực đội ngũ điều hành; (4) Kết nối HTX với doanh nghiệp, tổ chức tín dụng, chuyên gia và các đối tác công nghệ; (5) Đánh giá kết quả dựa trên lợi ích thành viên, hiệu quả kinh doanh, khả năng duy trì liên kết và mức độ tự chủ sau hỗ trợ.
Trong đó, Nhà nước không làm thay HTX, không duy trì những mô hình thiếu hiệu quả chỉ để đạt chỉ tiêu số lượng, mà tạo điều kiện để các HTX có tiềm năng phát triển, đồng thời có giải pháp phù hợp đối với những HTX cần củng cố, tổ chức lại hoặc chuyển đổi phương thức hoạt động.
Đó là tư duy quản lý hướng tới hiệu quả thực chất, thay vì chỉ hoàn thành các chỉ tiêu hành chính.
6. Bài học lớn hơn: Giá trị tập thể chỉ hình thành khi biết hài hòa lợi ích cá nhân với lợi ích cộng đồng
Hoa sữa được yêu thích bởi nó mang lại một giá trị cảm xúc chung cho thành phố. Nhưng khi hương thơm quá nồng ảnh hưởng đến người sống gần đó, câu chuyện không còn chỉ là sở thích cá nhân mà trở thành vấn đề về chất lượng không gian sống chung.
Hợp tác xã cũng bắt đầu từ những lợi ích rất cụ thể của mỗi thành viên. Người nông dân tham gia HTX vì mong muốn mua vật tư tốt hơn, giảm chi phí, tiếp cận kỹ thuật, bán được sản phẩm với giá tốt hơn hoặc giảm rủi ro sản xuất.
Nhưng HTX chỉ có thể phát triển bền vững khi lợi ích của từng thành viên được kết nối với lợi ích chung của tổ chức.
Nếu thành viên chỉ muốn hưởng dịch vụ nhưng không tuân thủ cam kết sản xuất, không thực hiện hợp đồng, không chia sẻ thông tin hoặc không tham gia những hoạt động chung cần thiết, HTX sẽ khó duy trì chất lượng và uy tín trên thị trường.
Ngược lại, nếu HTX chỉ quan tâm đến doanh thu, quy mô hay lợi ích của bộ máy quản lý mà không đem lại lợi ích tương xứng cho thành viên, nền tảng hợp tác cũng sẽ suy yếu.
Vì vậy, phát triển HTX không chỉ là vấn đề vốn, công nghệ hay thị trường. Đó còn là vấn đề xây dựng niềm tin, văn hóa hợp tác, cơ chế chia sẻ lợi ích và trách nhiệm giữa các thành viên.
Sức mạnh của HTX không nằm ở việc tập hợp nhiều người vào cùng một tổ chức, mà ở khả năng khiến những người sản xuất độc lập cùng hành động, cùng tạo ra giá trị và cùng được hưởng lợi từ giá trị ấy.
