Trong bối cảnh hiện nay, sự chuyển dịch từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp" đã đặt Hợp tác xã (HTX) vào vị trí trung tâm của mọi sự thay đổi. Không còn đơn thuần là một mô hình kinh tế tập thể hỗ trợ, HTX kiểu mới đã khẳng định vị thế là "mắt xích vàng" nối liền các hộ sản xuất nhỏ lẻ với chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là thực thể đóng vai trò điều tiết chiến lược, giúp nông sản Việt Nam bứt phá khỏi những rào cản kỹ thuật để tiến sâu vào các thị trường cao cấp như Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ và Nhật Bản.
Nền tảng định chế và thực trạng liên kết chuỗi giá trị nông sản
Để hiểu rõ sự vận hành của chuỗi giá trị nông sản, cần soi chiếu qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mang tính định hướng. Trong đó, Nghị định số 98/2018/NĐ-CP ngày 05/07/2018 của Chính phủ về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp (Nghị định 98) được coi là văn bản nòng cốt. Nghị định 98 đã tạo ra hành lang pháp lý minh bạch cho 7 hình thức liên kết, từ cung ứng vật tư đầu vào đến sơ chế và tiêu thụ. Điểm đột phá là cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho các chủ trì liên kết về chi phí tư vấn, hạ tầng và tập huấn kỹ thuật.
Tuy nhiên, rà soát thực tiễn cho thấy việc triển khai Nghị định 98 vẫn bộc lộ những hạn chế cố hữu và bất cập kéo dài. Một trong những rào cản lớn nhất là quy trình thủ tục hành chính để tiếp cận hỗ trợ còn quá phức tạp, khiến nhiều HTX "ngại" tiếp cận. Các quy định về hồ sơ quyết toán, định mức hỗ trợ hạ tầng đôi khi không sát với biến động giá cả thị trường, dẫn đến tình trạng dự án được phê duyệt nhưng khó triển khai trên thực địa.
Đặc biệt, Nghị định 98 dù khuyến khích liên kết nhưng chưa có chế tài đủ mạnh để xử lý tình trạng "bẻ kèo" giữa nông dân và doanh nghiệp khi giá thị trường biến động đột ngột. Sự lỏng lẻo trong cam kết pháp lý này làm suy giảm niềm tin và tính bền vững của chuỗi giá trị. Bên cạnh đó, các tiêu chí về tài sản thế chấp và năng lực đối ứng vốn vẫn là "ngưỡng cửa" quá cao đối với phần lớn HTX nông nghiệp hiện nay. Theo dữ liệu từ Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, mặc dù số lượng chuỗi liên kết có sự tham gia của HTX đã tăng trưởng nhưng vẫn gặp "nút thắt" về vốn. Đa phần các HTX sở hữu tài sản là nhà xưởng, máy móc nhưng lại thiếu giấy tờ pháp lý hoàn thiện về đất đai để đáp ứng điều kiện vay vốn tín dụng.
Bên cạnh đó, Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 ngày 20/06/2023 của Quốc hội (Luật HTX 2023) đã mở ra chương mới với việc nâng cao quyền tự chủ và đa dạng hóa hình thức huy động vốn. Việc kết hợp đồng bộ giữa Luật HTX 2023 và Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 28/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định 150), chính là định chế quan trọng giúp khu vực kinh tế tập thể tái định vị vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thực tế cho thấy, việc hình thành các liên minh HTX đủ mạnh sẽ là tiền đề để đối trọng và hợp tác bình đẳng với các tập đoàn đa quốc gia trong việc phân chia lợi nhuận và quản trị rủi ro trên thị trường quốc tế.
Mô hình liên kết đa phương và vai trò "nhạc trưởng" của HTX
Mô hình liên kết "6 nhà" (Nhà nước, Nhà nông, Nhà khoa học, Nhà doanh nghiệp, Nhà băng và Nhà phân phối) chỉ thực sự vận hành hiệu quả khi có một thực thể điều phối đủ năng lực. HTX chính là đơn vị duy nhất có tư cách pháp nhân đại diện cho nông dân để ký kết các hợp đồng bao tiêu dài hạn với doanh nghiệp đầu chuỗi. Dữ liệu thực tiễn cho thấy, cả nước hiện có hơn 30.000 HTX nông nghiệp, nhưng số lượng HTX ứng dụng công nghệ cao và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu vẫn đang trong quá trình chuyển đổi mạnh mẽ. Tại các địa phương đi đầu như Đồng Tháp hay Nghệ An, mô hình liên kết đa phương đã minh chứng cho hiệu quả trong việc chuẩn hóa chất lượng sản phẩm ngay từ khâu giống thông qua việc kiểm soát chặt chẽ quy trình canh tác của từng hộ thành viên.
Sự liên kết này giúp hóa giải bài toán sản xuất tự phát và giảm thiểu rủi ro thị trường một cách căn cơ. Khi HTX làm chủ được vùng nguyên liệu tập trung, doanh nghiệp có thể yên tâm đầu tư hệ thống logistics và nhà máy chế biến sâu tại địa phương, giảm thiểu hao hụt sau thu hoạch (hiện vẫn ở mức 20-25% đối với trái cây). Vai trò của HTX trong việc xây dựng niềm tin giữa các chủ thể là vô cùng quan trọng; chỉ khi lợi ích được chia sẻ minh bạch thông qua các hợp đồng bao tiêu bền vững, nông sản Việt mới có thể giữ vững thị phần tại các siêu thị lớn ở Châu Âu và Bắc Mỹ. HTX không chỉ là nơi tập hợp các nguồn lực mà còn là "màng lọc" văn hóa và kỹ thuật, giúp người nông dân thích ứng với tư duy kinh tế thị trường hiện đại.
Tái định vị HTX trong kỷ nguyên số và kinh tế xanh
Trong kỷ nguyên số, HTX không chỉ sản xuất nông sản mà còn phải làm chủ dữ liệu. Chinh phục các thị trường khó tính như EU hiện nay yêu cầu khả năng thực thi các quy định mới về phát thải và bền vững như Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Để vượt qua các rào cản này, HTX phải ứng dụng chuyển đổi số toàn diện. Việc sử dụng bản đồ số (GIS) quản lý mã số vùng trồng và công nghệ Blockchain truy xuất nguồn gốc đã trở thành yêu cầu tất yếu. Thực tế từ các mô hình liên kết công nghệ cho thấy việc ứng dụng giải pháp thông minh giúp giảm khoảng 40-60% lượng phân bón hóa học và giảm đáng kể phát thải khí nhà kính, góp phần thực hiện cam kết Net Zero của Chính phủ.
HTX lúc này đóng vai trò là chủ thể vận hành hệ thống dữ liệu, minh bạch hóa toàn bộ nhật ký canh tác điện tử, đáp ứng tiêu chuẩn xanh của các chuỗi cung ứng toàn cầu. Một nền nông nghiệp cường quốc phải dựa trên tính chuyên nghiệp và minh bạch tuyệt đối. HTX dẫn dắt xã viên chuyển đổi từ tư duy sản xuất truyền thống sang kinh tế nông nghiệp số, nơi mọi thông tin từ nhiệt độ, độ ẩm đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đều được hiển thị thời gian thực. Sự lớn mạnh của các mô hình HTX kiểu mới chính là hạt nhân thúc đẩy sự phát triển bền vững, đưa Việt Nam vươn mình trở thành trung tâm cung ứng nông sản an toàn và trách nhiệm của thế giới trong những năm gần đây.
Hệ thống giải pháp chiến lược nâng tầm HTX trong chuỗi giá trị
Từ những phân tích về thực trạng pháp lý, mô hình liên kết và yêu cầu khắt khe của kỷ nguyên số, đặc biệt là nhằm khắc phục triệt để những bất cập tồn tại trong thực thi chính sách Nghị định 98, để HTX thực sự phát huy tối đa vai trò là "mắt xích vàng" trong chuỗi giá trị toàn cầu, cần thực hiện đồng bộ hệ thống các giải pháp mang tính đột phá sau đây:
Một là, chuyên nghiệp hóa năng lực quản trị và thu hút nhân lực chất lượng cao theo tinh thần Luật HTX 2023. Giải pháp này đóng vai trò là "gốc rễ" của mọi sự thay đổi, bởi không có con người đủ trình độ thì công nghệ hay chính sách đều khó thực hiện. Cần có chính sách đặc thù thu hút chuyên gia và lao động trẻ am hiểu công nghệ thông tin, quản trị kinh doanh số và ngoại ngữ về điều hành HTX. Đội ngũ lãnh đạo này sẽ đóng vai trò là "kiến trúc sư" thiết kế lại bộ máy hoạt động theo mô hình doanh nghiệp tập thể hiện đại, có khả năng trực tiếp đàm phán, kết nối thương mại với các tập đoàn bán lẻ quốc tế mà không cần thông qua quá nhiều cấp trung gian, từ đó gia tăng giá trị lợi nhuận giữ lại cho người nông dân.
Hai là, đột phá cơ chế tiếp cận tín dụng xanh và gỡ nút thắt tài sản thế chấp. Đây là giải pháp tiếp nối để hiện thực hóa các kế hoạch của đội ngũ quản trị trẻ và giải quyết trực tiếp điểm nghẽn về vốn của Nghị định 98. Nhà nước cần xây dựng hệ thống đánh giá tín nhiệm dựa trên phương án kinh doanh khả thi và dòng tiền ổn định từ các hợp đồng liên kết chuỗi đã ký kết thay vì chỉ nhìn vào giá trị đất đai hiện có. Việc khơi thông nguồn vốn xanh với lãi suất ưu đãi là điều kiện tiên quyết để HTX đầu tư vào hạ tầng logistics, hệ thống kho lạnh tiêu chuẩn quốc tế và dây chuyền chế biến sâu. Chỉ khi làm chủ được công nghệ bảo quản, HTX mới có thể điều tiết cung cầu, tránh tình trạng ép giá và trực tiếp tham gia vào thị trường nông sản chế biến vốn mang lại giá trị cao gấp 5-10 lần nông sản thô.
Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số đồng bộ và đầu tư hạ tầng dữ liệu xuyên suốt toàn chuỗi. Giải pháp này là công cụ thực thi để chứng minh tính chuyên nghiệp và đáp ứng yêu cầu minh bạch của thị trường quốc tế. Việc số hóa toàn bộ quy trình từ cánh đồng đến bàn ăn thông qua ứng dụng công nghệ IoT và AI giúp HTX tạo ra sự minh bạch tuyệt đối. Mỗi mã số vùng trồng hay mã số cơ sở đóng gói khi được số hóa sẽ trở thành tài sản dữ liệu quý báu, giúp nông sản Việt Nam dễ dàng vượt qua các quy định khắt khe của các thị trường như EU hay Hoa Kỳ. Hạ tầng số này cũng là nền tảng để HTX quản lý thành viên hiệu quả hơn, đảm bảo sự đồng nhất về chất lượng trên quy mô lớn, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh về uy tín thương hiệu trên trường quốc tế.
Bốn là, xây dựng hệ sinh thái liên kết ngành dựa trên lợi thế chỉ dẫn địa lý và thương hiệu xanh gắn với văn hóa bản địa. Đây là giải pháp tạo ra "linh hồn" và bản sắc riêng cho sản phẩm của HTX trong biển nông sản toàn cầu. HTX cần chú trọng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng câu chuyện thương hiệu nông sản gắn liền với giá trị văn hóa, lịch sử và trách nhiệm sinh thái của địa phương. Sự kết hợp giữa quy trình sản xuất hiện đại đạt chuẩn quốc tế với những giá trị nhân văn của mô hình kinh tế tập thể sẽ tạo ra sức hút đặc biệt với phân khúc khách hàng cao cấp, giúp sản phẩm nâng tầm giá trị từ một loại thực phẩm thông thường thành một biểu tượng của sự phát triển bền vững và nhân văn.
Năm là, chủ động chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và phát thải thấp (Low-carbon). Giải pháp này là đích đến cuối cùng để HTX tồn tại và phát triển trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu. HTX phải đóng vai trò dẫn dắt xã viên trong việc tái chế triệt để phế phụ phẩm nông nghiệp, giảm thiểu tối đa hóa chất độc hại để đạt được các chứng chỉ carbon quốc tế. Đây không chỉ là trách nhiệm với cộng đồng mà còn là chiến lược định vị nông sản Việt Nam là dòng sản phẩm "trách nhiệm - bền vững - minh bạch". Việc tham gia thị trường tín chỉ carbon sẽ tạo thêm nguồn thu nhập mới cho HTX, đồng thời bảo vệ hệ sinh thái sản xuất lâu dài, đảm bảo nông nghiệp Việt Nam không chỉ mạnh về số lượng mà còn dẫn đầu về chất lượng xanh.
Kết luận
Sự lớn mạnh và chuyên nghiệp hóa của các HTX, dưới sự dẫn dắt của hệ thống pháp lý hoàn thiện như Nghị định 98, Luật HTX 2023 và Quyết định 150 kết hợp với tư duy kinh tế số, chính là chìa khóa để hóa giải những điểm nghẽn của nông nghiệp Việt Nam. Với tinh thần liên kết chuỗi bền vững và khát vọng vươn tầm, các HTX sẽ tiếp tục củng cố vai trò là mắt xích vàng, không chỉ bảo đảm an ninh lương thực quốc gia mà còn đưa vị thế nông sản Việt tiến sâu, vững chắc và khẳng định giá trị bản sắc độc đáo trong dòng chảy giá trị toàn cầu. Trong bối cảnh hiện nay, sự thành bại của nông nghiệp Việt Nam gắn liền với sự trưởng thành của mô hình kinh tế tập thể hiện đại, nơi mà mỗi thành viên HTX đều trở thành một doanh nhân nông nghiệp có trách nhiệm với cộng đồng và thế giới. Việc kiến tạo một hệ sinh thái HTX bền vững không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà còn là thông điệp mạnh mẽ về sự đoàn kết và nội lực của dân tộc Việt Nam trên hành trình chinh phục những đỉnh cao mới của nhân loại.
