Đảng ta khẳng định nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh là nền tảng vững chắc, gắn liền với cam kết đạt mức phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 như đã tuyên bố tại Hội nghị COP26.
Hệ thống hợp tác xã (HTX) nông nghiệp được xác định là chủ thể trung tâm, là "hạt nhân" dẫn dắt quá trình chuyển đổi này. Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 20/06/2023 đã tạo hành lang pháp lý vững chắc để các HTX tổ chức lại sản xuất quy mô lớn, ứng dụng công nghệ số và minh bạch hóa dấu chân carbon. HTX không chỉ đóng vai trò là tổ chức kinh tế tập thể của người nông dân mà còn là thực thể tiên phong trong việc thực thi các quy chuẩn quốc tế, chuyển hóa các cam kết chính trị thành những mô hình canh tác phát thải thấp mang lại hiệu quả kinh tế thực chứng.
Vai trò của HTX trong Đề án lúa gạo chất lượng cao và phát thải thấp
Việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV được minh chứng sống động qua kết quả thực hiện Đề án "Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030" theo Quyết định số 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023 của Thủ tướng Chính phủ. Trong đề án này, HTX nông nghiệp đóng vai trò là pháp nhân điều phối và thực thi các quy trình kỹ thuật bền vững trên quy mô cánh đồng lớn. Theo dữ liệu thực chứng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tại các mô hình thí điểm có sự dẫn dắt của HTX, lượng giống gieo sạ đã giảm từ 150kg/ha xuống còn dưới 70kg/ha, lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học giảm trung bình 20-25%.
Hiệu quả về môi trường cũng được ghi nhận rõ nét khi kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) do HTX vận hành giúp giảm phát thải khí nhà kính trung bình từ 6 đến 12 tấn \bm{CO_{2}e}/ha/năm. Về mặt định lượng kinh tế, thu nhập của nông dân thành viên HTX tăng thêm từ 25% đến 30% nhờ tiết giảm chi phí sản xuất và giá bán lúa ổn định thông qua các hợp đồng liên kết. HTX tại đây chính là thực thể quản trị dấu chân carbon, đảm bảo tính minh bạch và xác thực của quy trình sản xuất trước các đối tác thu mua và các tổ chức giám sát quốc tế.
Chuyển đổi số và nông nghiệp tuần hoàn trong thực thi Nghị quyết Đảng
Nông nghiệp tuần hoàn là một trong những cột trụ cốt lõi đã được thể chế hóa tại Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/01/2022 của Chính phủ về hướng dẫn chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Các chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh vai trò của HTX trong việc vận hành các chuỗi giá trị khép kín, biến phụ phẩm thành nguyên liệu đầu vào có giá trị. Với nguồn phụ phẩm nông nghiệp đạt khoảng 156 triệu tấn mỗi năm, các HTX đã ứng dụng công nghệ số để theo dõi, thu gom và chế biến rơm rạ, chất thải chăn nuôi thành phân bón hữu cơ, nấm và năng lượng tái tạo.
Hoạt động này trực tiếp thực hiện Kế hoạch hành động giảm phát thải khí methane đến năm 2030 theo Quyết định số 496/QĐ-TTg ngày 31/08/2022 của Thủ tướng Chính phủ. Thực tiễn từ dự án "Trung tâm Đổi mới sáng tạo Xanh" (GIC) do Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) hỗ trợ cho thấy, khi HTX dẫn dắt chuyển đổi số trong nông nghiệp tuần hoàn, giá trị gia tăng của chuỗi ngành hàng tăng từ 15% đến 20%. HTX nông nghiệp không chỉ tổ chức sản xuất mà còn là trung tâm chuyển giao kỹ thuật vi sinh tiên tiến, giúp nông dân thành viên tiếp cận nhanh chóng với các thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khẳng định vị thế của nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị xanh toàn cầu.
Tín chỉ carbon và các công cụ tài chính hỗ trợ HTX
Thực hiện định hướng của Nghị quyết Đại hội XIV về phát triển thị trường carbon, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 07/01/2022 của Chính phủ quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone đã mở ra cơ hội cho HTX tham gia giao dịch tín chỉ carbon. Đây là nguồn lợi tài chính mới, chuyển hóa nỗ lực giảm phát thải của HTX thành giá trị kinh tế. Một héc-ta lúa canh tác bền vững do HTX quản lý có khả năng tạo ra từ 3 đến 5 tín chỉ carbon mỗi năm. HTX đóng vai trò là đầu mối duy nhất đủ năng lực pháp lý để tập hợp dữ liệu, minh bạch hóa nhật ký sản xuất điện tử nhằm thực hiện quy trình Đo đạc - Báo cáo - Thẩm định (MRV) theo chuẩn quốc tế.
Song song đó, bảo hiểm nông nghiệp theo Quyết định số 13/2022/QĐ-TTg ngày 09/05/2022 của Thủ tướng Chính phủ về việc thực hiện chính sách hỗ trợ bảo hiểm nông nghiệp đang trở thành công cụ quản trị rủi ro hiệu quả. HTX nông nghiệp đóng vai trò đại diện cho các hộ thành viên để tiếp cận các gói bảo hiểm dựa trên chỉ số thời tiết, giúp giảm chi phí phí bảo hiểm và tăng tính minh bạch trong công tác bồi thường. Sự kết hợp giữa dòng tiền từ tín chỉ carbon và các gói tín dụng xanh từ hệ thống ngân hàng theo Nghị định số 116/2018/NĐ-CP ngày 07/09/2018 của Chính phủ sửa đổi Nghị định về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, đã tạo nên một hệ sinh thái tài chính vững chắc cho HTX.
HTX nông nghiệp là đối tác chiến lược của các tổ chức quốc tế
Việc thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV gắn liền với chủ động hội nhập và hợp tác quốc tế. HTX nông nghiệp Việt Nam hiện nay đã khẳng định được uy tín là đối tác tin cậy của GIZ và Ngân hàng Thế giới (World Bank) trong việc tiếp nhận và lan tỏa công nghệ giảm phát thải. Theo báo cáo từ World Bank năm 2025, các HTX tại Việt Nam có khả năng hấp thụ và triển khai các tiêu chuẩn sản xuất bền vững nhanh hơn nhờ cấu trúc cộng đồng chặt chẽ. Dự án GIC đã hỗ trợ hàng trăm HTX chuẩn hóa quy trình canh tác lúa gạo bền vững (SRP), giúp nông sản đáp ứng các hàng rào kỹ thuật khắt khe về dư lượng và dấu chân carbon của thị trường Liên minh Châu Âu.
Vai trò dẫn dắt của HTX thể hiện ở khả năng tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân sử dụng thiết bị bay không người lái (drone), cảm biến quan trắc mực nước và phần mềm theo dõi phát thải khí nhà kính. Tầm nhìn quốc tế kết hợp với hành động quyết liệt từ cơ sở của hệ thống HTX đã tạo nên một hình ảnh nông nghiệp Việt Nam trách nhiệm và chủ động trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Sự đồng hành của các tổ chức quốc tế không chỉ mang lại vốn mồi mà quan trọng hơn là nâng tầm năng lực quản trị carbon cho cán bộ quản lý HTX, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển bền vững.
Nhằm chuyển hóa các định hướng chiến lược của Nghị quyết Đại hội XIV thành kết quả định lượng cụ thể trên đồng ruộng và nâng cao năng lực cạnh tranh cho khu vực kinh tế tập thể, việc xây dựng và thực thi một hệ thống giải pháp đồng bộ là yêu cầu cấp thiết. Hệ thống giải pháp dưới đây tập trung vào việc tháo gỡ các rào cản về cơ chế, nguồn vốn và công nghệ, đồng thời thiết lập nền tảng để HTX nông nghiệp thực sự trở thành hạt nhân dẫn dắt trong việc hiện thực hóa các cam kết quốc tế về giảm phát thải và bảo tồn hệ sinh thái.
Một là, tập trung triển khai và cụ thể hóa các quan điểm chỉ đạo của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào chương trình hành động của từng HTX nông nghiệp. Các cơ quan chức năng cần khẩn trương ban hành các thông tư hướng dẫn về định mức kinh tế - kỹ thuật cho nông nghiệp phát thải thấp và nông nghiệp tuần hoàn để HTX có căn cứ thực hiện thống nhất. Giải pháp này đòi hỏi sự đồng bộ trong việc cấp chứng nhận "HTX nông nghiệp xanh" nhằm ưu tiên tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ từ ngân sách và các dự án quốc tế. HTX phải chủ động đổi mới mô hình quản trị, chuyển dịch từ quản lý sản xuất thuần túy sang quản lý giá trị và kiểm soát tác động môi trường.
Hai là, đẩy mạnh chuyển đổi số như một công cụ bắt buộc để minh bạch hóa quy trình sản xuất xanh và tham gia thị trường carbon. HTX nông nghiệp cần chủ động phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ để xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung, cho phép theo dõi thời gian thực quá trình canh tác và mức độ phát thải khí nhà kính. Giải pháp này giúp HTX đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc carbon của các thị trường xuất khẩu, đồng thời tối ưu hóa chi phí vận hành thông qua quản trị dữ liệu lớn. Sự minh bạch về dữ liệu số chính là điều kiện tiên quyết để HTX tham gia vào chuỗi giá trị xanh toàn cầu một cách bền vững và tin cậy.
Ba là, khơi thông các dòng tài chính xanh và mở rộng diện bao phủ của bảo hiểm nông nghiệp cho các HTX tiên phong ứng phó biến đổi khí hậu. Cần có cơ chế cho phép HTX sử dụng quyền sử dụng đất tập trung hoặc các hợp đồng bao tiêu sản phẩm Net Zero làm tài sản bảo đảm cho các khoản vay đầu tư công nghệ giảm phát thải. Song song đó, việc thực hiện chính sách hỗ trợ phí bảo hiểm nông nghiệp cho các HTX cam kết quy trình sản xuất ít phát thải sẽ tạo động lực để nông dân tham gia vào các mô hình sản xuất có trách nhiệm. Sự kết hợp giữa tín dụng ưu đãi và bảo hiểm rủi ro sẽ tạo ra lá chắn an toàn cho các hoạt động sản xuất xanh của HTX.
Bốn là, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực quản lý chất lượng cao cho HTX nông nghiệp, tập trung vào kỹ năng quản trị dự án xanh và nghiệp vụ kiểm kê carbon. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước với các tổ chức quốc tế như GIZ, World Bank để xây dựng các chương trình đào tạo thực tiễn cho ban giám đốc HTX. HTX nông nghiệp phải trở thành nơi quy tụ đội ngũ nhân sự chuyên nghiệp, am hiểu pháp luật môi trường và có khả năng ứng dụng thành thạo các công nghệ chính xác vào sản xuất. Việc nâng cao năng lực cho đội ngũ này chính là giải pháp gốc rễ để thực thi hiệu quả các văn kiện Đại hội XIV tại địa phương.
Năm là, xây dựng và phát triển chuỗi liên kết giá trị nông sản Net Zero bền vững, gắn thương hiệu HTX với các chứng nhận xanh đạt tiêu chuẩn quốc tế. HTX nông nghiệp cần chủ động kết nối với các doanh nghiệp xuất khẩu để hình thành vùng nguyên liệu phát thải thấp có quy mô đủ lớn. Việc phân phối lợi ích từ việc bán tín chỉ carbon và các giá trị gia tăng từ sản phẩm xanh giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân phải được thể chế hóa một cách công bằng thông qua các hợp đồng liên kết. Xây dựng thương hiệu nông sản dựa trên trách nhiệm sinh thái sẽ giúp sản phẩm của HTX khẳng định vị thế và giá trị tại các thị trường cao cấp.
Sáu là, tăng cường công tác truyền thông chính sách và lan tỏa tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV đến từng hộ thành viên HTX nông nghiệp. Cần triển khai các chiến dịch truyền thông về lợi ích thực chứng của canh tác giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn để thay đổi nhận thức và hành vi của người nông dân. Việc tôn vinh và nhân rộng các mô hình "Hợp tác xã nông nghiệp Net Zero" điển hình sẽ tạo ra làn sóng thi đua sôi nổi trong khu vực kinh tế tập thể. Sự đồng lòng từ hệ thống chính trị đến người sản xuất thông qua mắt xích HTX sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp để ngành nông nghiệp vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên phát triển xanh.
Kết luận và tầm nhìn hành động
Việc thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng là một hành trình mang tính thời đại, đòi hỏi sự kiên định và đổi mới không ngừng từ tất cả các cấp, các ngành. Trong tiến trình này, hệ thống HTX nông nghiệp đã chứng minh được vai trò là hạt nhân dẫn dắt các chiến lược xanh và thích ứng khí hậu, là cầu nối vững chắc giữa chủ trương của Đảng với thực tiễn sản xuất của người nông dân. Những kết quả thực chứng từ Đề án một triệu héc-ta lúa và sự tin tưởng của các đối tác quốc tế như GIZ, World Bank là minh chứng rõ nét nhất cho năng lực nội sinh và tầm nhìn chiến lược của khu vực kinh tế tập thể.
Chuyển đổi xanh không phải là gánh nặng về chi phí, mà là một khoản đầu tư mang tính quyết định cho tương lai bền vững của nền kinh tế nước nhà. Sự lớn mạnh của các HTX nông nghiệp xanh sẽ trực tiếp góp phần xây dựng một quốc gia nông nghiệp minh bạch, trách nhiệm và có khả năng thích ứng linh hoạt trước mọi biến động của thị trường và khí hậu. Đây chính là con đường ngắn nhất để đưa nông sản Việt Nam vươn tầm thế giới, bảo vệ môi trường sinh thái và đảm bảo sinh kế lâu dài cho hàng triệu hộ nông dân trong kỷ nguyên mới.
Tầm nhìn đến năm 2050, khi Việt Nam hoàn thành cam kết Net Zero, hệ thống HTX nông nghiệp sẽ không chỉ là đơn vị sản xuất lúa gạo hay nông sản đơn thuần, mà sẽ trở thành những trung tâm quản trị tài nguyên và cung ứng tín chỉ carbon hàng đầu khu vực. Sự chủ động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV ngay từ giai đoạn hiện nay thông qua các giải pháp công nghệ và tài chính xanh sẽ tạo tiền đề để Việt Nam khẳng định vị thế quốc gia tiên phong trong nông nghiệp sinh thái. Tinh thần đoàn kết, sáng tạo và trách nhiệm của mỗi thành viên HTX chính là động lực quan trọng nhất để chúng ta cùng nhau kiến tạo một tương lai nông nghiệp xanh, bền vững và thịnh vượng cho dân tộc.
