Từ vùng trồng đến chuỗi giá trị
Lào Cai có điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển cây quế, hình thành vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu. Nhưng lợi thế tự nhiên chỉ là điểm khởi đầu. Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội, câu chuyện của ngành quế không còn dừng ở việc trồng được bao nhiêu hecta, thu hoạch bao nhiêu tấn vỏ. Điều quan trọng hơn là sản phẩm có đáp ứng yêu cầu thị trường hay không, người dân có sống được bằng nghề trồng quế và vùng nguyên liệu có duy trì được sức sản xuất lâu dài hay không.
Thực tế cho thấy, nếu sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết, người trồng dễ rơi vào cảnh được mùa nhưng khó tiêu thụ, giá cả bấp bênh, còn doanh nghiệp khó kiểm soát chất lượng đồng đều. Bởi vậy, chuyển từ tư duy trồng quế sang phát triển chuỗi giá trị quế bền vững là hướng đi cần thiết, trong đó vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất, chế biến và thị trường phải gắn kết chặt chẽ với nhau.
Tại Lào Cai, Công ty TNHH Hương Gia Vị Sơn Hà đã xây dựng và liên kết phát triển 5.022,5 ha vùng quế đạt chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn Mỹ và châu Âu, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn UEBT/RA, với sự tham gia của 1.141 hộ nông dân và 7 hợp tác xã.
Đằng sau con số diện tích ấy là quá trình tổ chức sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật và duy trì các yêu cầu nghiêm ngặt trong canh tác. Với doanh nghiệp, chứng nhận không đơn thuần là điều kiện để đưa hàng vào thị trường khó tính. Đó còn là cách xây dựng niềm tin với khách hàng, nâng cao giá trị sản phẩm và tạo nền tảng cho mối liên kết lâu dài với người trồng quế.
Hằng năm, Sơn Hà tổ chức đào tạo, tập huấn cho nông dân về canh tác bền vững, sử dụng vật tư đầu vào phù hợp, bảo vệ đất và nguồn nước, không đốt chất thải hữu cơ, giữ gìn thảm thực vật tự nhiên và không săn bắt động vật hoang dã. Những yêu cầu này phải được thực hiện từ từng hộ, từng lô rừng, chứ không thể chỉ thể hiện trên hồ sơ chứng nhận.
Để người dân có thêm động lực duy trì quy trình sản xuất, công ty thực hiện chi trả tiền thưởng đối với sản phẩm đạt chất lượng, với tổng mức khoảng 5–8 tỷ đồng mỗi năm. Khoản hỗ trợ ấy không chỉ có ý nghĩa về kinh tế mà còn góp phần khuyến khích các hộ, hợp tác xã kiên trì với phương thức canh tác theo tiêu chuẩn hữu cơ và UEBT/RA.
Bài toán đặt ra là phải làm sao để người dân thấy rõ lợi ích khi sản xuất đúng quy trình, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định, còn thị trường nhận được sản phẩm đáp ứng yêu cầu. Khi lợi ích được chia sẻ hợp lý, liên kết mới có thể bền chặt. Nếu chỉ vận động người dân thay đổi cách làm mà đầu ra thiếu ổn định, rất khó duy trì những tiêu chuẩn vốn đòi hỏi nhiều công sức và thời gian.
Phát triển rừng quế, không đánh đổi môi trường
Cây quế đem lại nguồn thu quan trọng cho nhiều hộ dân miền núi, nhưng giá trị kinh tế không thể tách rời điều kiện sinh thái nơi cây sinh trưởng. Đất đai, nguồn nước, thảm thực vật và các loài sinh vật bản địa đều có vai trò đối với sức khỏe của vùng nguyên liệu. Nếu chỉ chú trọng mở rộng diện tích mà xem nhẹ những yếu tố này, lợi ích trước mắt có thể phải trả giá bằng những rủi ro lâu dài.
Vì vậy, phát triển quế theo hướng xanh cần bắt đầu từ cách tổ chức vùng trồng: lựa chọn mật độ phù hợp, duy trì thảm thực vật, bảo vệ đất và nguồn nước, hạn chế những tác động bất lợi đến hệ sinh thái. Ở những nơi có điều kiện, việc trồng xen cây bản địa cũng là giải pháp đáng quan tâm, vừa góp phần tăng tính đa dạng sinh học, vừa mở ra khả năng tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Từ định hướng đó, Sơn Hà đã hỗ trợ 48 người dân trồng xen các loài cây bản địa và cây có giá trị kinh tế như dẻ, giổi, trám, lát hoa, ba kích… Cách làm này bước đầu góp phần đa dạng hóa hệ sinh thái vùng trồng, đồng thời khuyến khích người dân nhìn nhận giá trị của rừng theo hướng toàn diện hơn, thay vì chỉ tập trung vào một loại cây.
Cùng với hoạt động tại vùng nguyên liệu, công ty đã tổ chức tuyên truyền, đào tạo về bảo vệ môi trường cho 1.141 hộ nông dân; phối hợp thực hiện 6 hoạt động nâng cao nhận thức môi trường với khoảng 3.000 học sinh; hỗ trợ 380 thùng thu gom rác phục vụ hơn 30.000 hộ dân, cùng 48 bể chứa nước cho nông dân và 2 bể chứa nước cho trường học.
Những việc làm này không thay thế được vai trò quản lý của cơ quan chức năng, nhưng góp phần đưa ý thức bảo vệ môi trường đến gần hơn với cộng đồng. Bởi một vùng nguyên liệu bền vững không thể chỉ dựa vào quy trình của doanh nghiệp hay sự tuân thủ của người trồng, mà còn cần sự tham gia của chính quyền, trường học và người dân địa phương. Nhìn từ thực tiễn ấy, vùng quế cần được đặt trong tổng thể phát triển nông – lâm nghiệp bền vững. Bảo vệ môi trường không phải phần việc làm thêm sau khi đã có sản phẩm, mà phải trở thành nguyên tắc ngay từ khâu quy hoạch, trồng, chăm sóc đến thu hoạch và chế biến.
Giảm phát thải từ những việc làm cụ thể
Biến đổi khí hậu đang đặt ra yêu cầu ngày càng rõ đối với sản xuất nông nghiệp miền núi. Mưa lớn, hạn cục bộ, xói mòn đất và những biến động bất thường của thời tiết có thể ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây trồng, chất lượng nguyên liệu và sinh kế của người dân. Bởi vậy, phát triển ngành quế theo hướng phát thải thấp cần gắn với khả năng thích ứng trước những thay đổi của tự nhiên.
Cây quế có chu kỳ sinh trưởng dài, tạo sinh khối và có thể góp phần duy trì độ che phủ đất khi được trồng, quản lý phù hợp. Tuy nhiên, không nên mặc nhiên coi việc mở rộng diện tích quế đồng nghĩa với giảm phát thải. Hiệu quả môi trường còn phụ thuộc vào hiện trạng đất trước khi trồng, phương thức canh tác, quản lý phụ phẩm, sử dụng vật tư đầu vào và năng lượng trong khâu chế biến.
Vì thế, những giải pháp thiết thực cần được triển khai đồng bộ: không chuyển đổi rừng tự nhiên để mở rộng vùng trồng; lựa chọn mật độ phù hợp với điều kiện sinh thái; duy trì cây bản địa ở những vị trí thích hợp; hạn chế đốt phụ phẩm; bảo vệ nguồn nước và cải thiện khả năng giữ ẩm của đất. Cùng với đó, cần từng bước đánh giá, kiểm soát phát thải trong sơ chế, chế biến và vận chuyển để xác định những khâu có thể giảm tiêu hao tài nguyên.
Về lâu dài, Sơn Hà mong muốn tiếp tục phối hợp với địa phương, hợp tác xã và người dân phát triển vùng nguyên liệu theo hướng hữu cơ, tăng cường đa dạng sinh học, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và giảm tác động đến môi trường. Đây cũng là hướng đi giúp vùng quế Lào Cai chủ động hơn trước yêu cầu mới của thị trường quốc tế.
Muốn đi xa, phải nâng giá trị từ gốc
Chứng nhận hữu cơ hay các tiêu chuẩn bền vững là điều kiện quan trọng, nhưng chưa phải đích đến cuối cùng. Một ngành hàng muốn phát triển vững vàng phải tạo được sản phẩm có chất lượng ổn định, nguồn gốc minh bạch, khả năng chế biến sâu và đầu ra đủ tin cậy.
Với cây quế, giá trị không chỉ nằm ở nguyên liệu thu hoạch tại nương rừng. Khả năng sơ chế, chế biến, phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu khách hàng và xây dựng thị trường mới quyết định phần đáng kể giá trị gia tăng. Khi vùng trồng được tổ chức tốt, nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn và doanh nghiệp chủ động được khâu chế biến, sản phẩm mới có thêm cơ hội cạnh tranh tại các thị trường yêu cầu cao như Mỹ và châu Âu.
Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức vùng nguyên liệu, thay vì chỉ thu mua khi đến vụ. Hợp tác xã cần làm tốt vai trò tập hợp nông dân, giám sát quy trình và kết nối với doanh nghiệp. Người trồng quế cũng cần được tiếp cận thông tin thị trường, hướng dẫn kỹ thuật và cơ chế khuyến khích đủ rõ để thấy rằng sản xuất theo tiêu chuẩn mang lại lợi ích thực tế.
Ở chiều ngược lại, cơ quan quản lý cần tạo môi trường thuận lợi để các bên liên kết lâu dài. Theo đề xuất từ thực tiễn của Sơn Hà, Lào Cai cần tiếp tục định hướng phát triển vùng quế tập trung, gắn quy hoạch nguyên liệu với bảo vệ rừng, đất, nguồn nước và đa dạng sinh học; đồng thời hướng dẫn mật độ trồng phù hợp với điều kiện từng khu vực và khuyến nghị của các tiêu chuẩn bền vững.
Tỉnh cũng cần quan tâm xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, từng bước số hóa thông tin từ hộ dân, hợp tác xã đến doanh nghiệp và sản phẩm đầu ra. Truy xuất nguồn gốc không nên chỉ là thủ tục để hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu, mà cần trở thành công cụ quản lý chất lượng, kiểm soát quy trình và nâng cao trách nhiệm của từng mắt xích trong chuỗi.
Cùng với đó, cần có cơ chế khuyến khích phù hợp đối với doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ, áp dụng các tiêu chuẩn bền vững, giảm phát thải; hỗ trợ đầu tư chế biến sâu, xúc tiến thương mại và kết nối thị trường trong nước, quốc tế. Đặc biệt, cần củng cố cơ chế liên kết theo hướng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm rõ ràng, để người trồng quế không phải tự gánh toàn bộ chi phí chuyển đổi trong khi lợi ích thị trường chưa được bảo đảm.
Con đường phát triển ngành quế Lào Cai không thể chỉ đo bằng diện tích tăng thêm hay sản lượng mỗi vụ. Thước đo lâu dài phải là chất lượng vùng nguyên liệu, thu nhập của người dân, năng lực chế biến của doanh nghiệp, khả năng giữ thị trường và sức khỏe của hệ sinh thái.
Giữ được màu xanh của vùng quế, tạo được sinh kế ổn định cho người dân và đưa sản phẩm đi xa bằng chất lượng, trách nhiệm môi trường cùng uy tín thị trường — đó mới là nền tảng để cây quế phát huy trọn vẹn giá trị, trở thành ngành hàng bền vững của Lào Cai trong những năm tới.
