Không dừng ở mở rộng diện tích
Lào Cai hiện có khoảng 6.500 ha dược liệu, sản lượng trên 30.000 tấn mỗi năm, giá trị gần 1.000 tỷ đồng. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển trên 8.500 ha vùng dược liệu tập trung gắn với chế biến, sản lượng khoảng 40.000 tấn, giá trị đạt trên 2.000 tỷ đồng mỗi năm.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, yêu cầu đặt ra là chuyển từ phát triển vùng trồng đơn lẻ sang tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị. Bởi với cây dược liệu, diện tích lớn chưa đủ bảo đảm hiệu quả nếu thiếu giống đạt yêu cầu, quy trình canh tác phù hợp, kiểm soát chất lượng và đầu ra ổn định.
Đặc thù của dược liệu là chất lượng nguyên liệu quyết định trực tiếp đến khả năng sử dụng trong sản xuất. Vì vậy, các khâu từ chọn giống, chăm sóc, thu hoạch đến sơ chế, bảo quản đều phải được kiểm soát. Người dân cần nắm vững quy trình, hợp tác xã phải đủ năng lực tổ chức sản xuất, còn doanh nghiệp cần tham gia ngay từ đầu để định hướng sản lượng và tiêu chuẩn thu mua.
Nghị quyết số 24/2026/NQ-HĐND ngày 11/8/2026 về chính sách khuyến khích, hỗ trợ phát triển dược liệu và Quyết định số 3361/QĐ-UBND ngày 17/9/2026 về danh mục 53 loài dược liệu khuyến khích phát triển giai đoạn 2026–2030 là cơ sở để Lào Cai tiếp tục thu hút nguồn lực, phát triển các vùng nguyên liệu phù hợp với điều kiện sinh thái và nhu cầu thị trường.
Lùng Phình giữ chuẩn từ đồng ruộng
Tại thôn Lả Dì Thàng, xã Lùng Phình, vùng trồng Cát cánh liên kết với Công ty Cổ phần Nam Dược là một mô hình đáng chú ý trong tổ chức sản xuất dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO.
Vùng trồng được thẩm định từ năm 2018, sau đó được cấp Giấy chứng nhận GACP-WHO số 62/GCN-YDCT ngày 17/11/2020 và số 75/GCN-YDCT ngày 26/9/2023. Tháng 8/2026, Sở Y tế tỉnh Lào Cai tiếp tục thành lập đoàn đánh giá thay đổi, bổ sung đối với vùng trồng theo Quyết định số 2000/QĐ-SYT ngày 26/8/2026.
Theo số liệu giai đoạn 2023–2026, diện tích vùng Cát cánh dao động từ 7 đến 9,7 ha, sản lượng đạt từ 15 đến 19,2 tấn. Điểm cốt lõi của mô hình là phân công rõ trách nhiệm giữa các bên. Doanh nghiệp cung cấp giống, xây dựng quy trình kỹ thuật, tập huấn và kiểm soát chất lượng nguyên liệu. Hợp tác xã tổ chức sản xuất, thu hoạch, sơ chế và bảo quản. Người dân trực tiếp canh tác, ghi chép nhật ký, thực hiện đúng hướng dẫn về chăm sóc, sử dụng phân bón và phòng trừ sâu bệnh.
Nguyên liệu được kiểm nghiệm trước khi nhập kho, đáp ứng yêu cầu phục vụ sản xuất. Cách làm này giúp kiểm soát chất lượng từ đồng ruộng, đồng thời tạo cơ sở truy xuất nguồn gốc và duy trì tiêu chuẩn vùng trồng.
Thực tế tại Lùng Phình cho thấy, xây dựng vùng dược liệu đạt chuẩn không phải việc làm một lần. Muốn duy trì hiệu quả, các bên phải thường xuyên kiểm tra, hướng dẫn kỹ thuật, cập nhật hồ sơ và bảo đảm quy trình được thực hiện thống nhất qua từng vụ sản xuất.
Liên kết phải bắt đầu từ nhu cầu thị trường
Theo định hướng của Nam Dược, phát triển vùng nguyên liệu cần xuất phát từ nhu cầu sử dụng thực tế của doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, các bên xác định sản lượng, quy mô diện tích, địa bàn trồng và phương án tổ chức sản xuất.
Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng phát triển cây trồng theo phong trào, đến khi thu hoạch mới tìm đầu ra. Trong liên kết, hợp đồng cần quy định rõ sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, kế hoạch giao nhận, nguyên tắc xác định giá và trách nhiệm của từng bên.
Nam Dược đề xuất áp dụng hợp đồng khung dài hạn, kèm phụ lục sản lượng và giá được thống nhất trước mỗi mùa vụ. Doanh nghiệp cũng định hướng tham gia từ khâu lựa chọn giống, hướng dẫn kỹ thuật đến kiểm soát chất lượng, thay vì chỉ thực hiện thu mua khi sản phẩm đã hoàn thành.
Đây cũng là hướng để công tác khuyến nông phát huy vai trò trong phát triển chuỗi giá trị. Thông qua phối hợp với doanh nghiệp và hợp tác xã, cán bộ chuyên môn có thể hỗ trợ lựa chọn cây trồng phù hợp, chuyển giao quy trình canh tác, hướng dẫn ghi chép nhật ký và theo dõi chất lượng tại vùng sản xuất.
Khi hợp tác xã làm tốt vai trò điều phối, người dân được hướng dẫn kỹ thuật thường xuyên và doanh nghiệp có kế hoạch thu mua rõ ràng, vùng nguyên liệu sẽ có điều kiện phát triển ổn định hơn. Giai đoạn 2026–2030, Nam Dược định hướng duy trì, phát triển vùng Cát cánh đạt GACP-WHO tại Lào Cai, đồng thời đánh giá khả năng mở rộng Hoàng kỳ, Đảng sâm, Gừng và Mạch Môn.
Đối với Hoàng kỳ và Đảng sâm, doanh nghiệp đang đánh giá kết quả trồng thử nghiệm trước khi xem xét xây dựng vùng trồng tập trung tại các xã vùng cao. Với cây Gừng, việc giám định tên khoa học, đánh giá chất lượng, năng suất và hiệu quả kinh tế là cơ sở để lựa chọn địa bàn phù hợp.
Riêng Mạch Môn, nhu cầu nguyên liệu dự kiến khoảng 60 tấn khô mỗi năm. Tuy nhiên, việc phát triển vùng trồng còn phụ thuộc vào nguồn giống đúng tên khoa học theo Dược điển Việt Nam và khả năng tổ chức diện tích đủ lớn để duy trì sản xuất gối vụ. Theo khảo sát ban đầu của doanh nghiệp, diện tích cần thiết khoảng 45 ha.
Những kế hoạch này cho thấy việc phát triển dược liệu cần dựa trên đánh giá khoa học và hiệu quả kinh tế, không nên mở rộng khi chưa xác định rõ nguồn giống, điều kiện canh tác và khả năng tiêu thụ.
Bên cạnh vùng trồng, hạ tầng sau thu hoạch cũng cần được đầu tư đồng bộ. Nam Dược định hướng phối hợp với Hợp tác xã Nông nghiệp Cờ Cải nâng cấp khu sơ chế, kho tạm trữ tại Lùng Phình, hướng tới phục vụ nhiều loài dược liệu phù hợp. Đây là giải pháp giúp nâng hiệu quả sử dụng cơ sở vật chất, giảm thất thoát và bảo đảm chất lượng nguyên liệu trước khi đưa vào chế biến.
Đưa chính sách vào thực tiễn sản xuất
Để chính sách hỗ trợ phát triển dược liệu thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng là phải cụ thể hóa thành những việc làm thiết thực tại từng vùng trồng. Từ rà soát điều kiện đất đai, lựa chọn cây phù hợp, chuyển giao quy trình kỹ thuật đến tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và kết nối tiêu thụ, mỗi khâu đều cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan chuyên môn, hệ thống khuyến nông, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi người trồng dược liệu biết mình được hỗ trợ những gì, thực hiện ra sao và sản phẩm làm ra sẽ được tiêu thụ như thế nào.
Thực tiễn từ vùng trồng Cát cánh tại Lùng Phình cho thấy, khi doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu, hợp tác xã đứng ra tổ chức sản xuất, cán bộ kỹ thuật hướng dẫn sát thực tế và người dân tuân thủ quy trình, cây dược liệu có cơ hội trở thành nguồn thu nhập ổn định. Cách làm này cần tiếp tục được củng cố, nhân rộng trên cơ sở nhu cầu thị trường và điều kiện sản xuất của từng địa phương, tránh phát triển theo phong trào hoặc mở rộng diện tích khi chưa xác định rõ đầu ra.
Đích đến của phát triển dược liệu không nằm ở những con số diện tích tăng thêm, mà ở giá trị thực tế người dân thu được sau mỗi vụ trồng. Khi vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, chất lượng đáp ứng yêu cầu, sản phẩm có đơn vị thu mua và các bên cùng chia sẻ trách nhiệm, bà con mới yên tâm đầu tư, gắn bó lâu dài với đồng đất quê hương.
Với Lào Cai, đưa chính sách vào thực tiễn chính là biến các cơ chế hỗ trợ thành động lực cho sản xuất, biến lợi thế về đất đai, khí hậu thành vùng nguyên liệu có giá trị và biến cây dược liệu thành sinh kế bền vững. Để cây thuốc không chỉ bén rễ trên đất vùng cao, mà còn giúp người dân có thu nhập ổn định, cải thiện cuộc sống và làm giàu từ chính những cây trồng do mình chăm sóc
