Bài viết triển khai và cụ thể hóa các nội dung trong Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, kết hợp với hệ thống các nghị quyết chuyên đề của Bộ Chính trị như Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo cùng các nghiên cứu chuyên sâu khác có liên quan.
Bài viết vận dụng sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh và đúc kết từ thực tiễn hơn 160 năm hình thành HTX trên thế giới. Trong bối cảnh hiện nay, HTX là minh chứng sống động cho vai trò kết nối, hỗ trợ hàng chục triệu hộ nông dân tham gia chuyển đổi mô hình kinh tế nông nghiệp đang được Chính phủ và ngành Nông nghiệp và Môi trường đẩy mạnh thực hiện.
Thực trạng vận động và chuyển dịch thể chế kinh tế hợp tác
Giai đoạn từ năm 2013 đến những năm gần đây ghi nhận sự chuyển dịch mạnh mẽ của kinh tế tập thể khi chuyển từ mô hình quản trị hành chính sang tự chủ kinh tế theo Luật HTX 2012 và Luật HTX 2023. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ngày càng hoàn thiện đã tạo hành lang cho HTX thích ứng với cơ chế thị trường. Tính đến hết năm 2025, dưới tác động của Nghị quyết Đại hội XIV, hệ thống kinh tế tập thể nông nghiệp đã phát triển vượt bậc về quy mô với 23.000 HTX nông nghiệp và 101 Liên hiệp HTX nông nghiệp. Trong số đó, có khoảng 65% HTX đạt loại khá và tốt, cho thấy chất lượng hoạt động đang dần được cải thiện theo hướng thực chất, xóa bỏ dần những mô hình hoạt động mang tính hình thức, không thực chất.
Sức lan tỏa của kinh tế tập thể còn được minh chứng qua sự hiện diện của 36.000 tổ hợp tác nông nghiệp, tạo nên một hệ sinh thái cộng lực rộng khắp tại các địa phương. Tổng số thành viên tham gia trực tiếp vào các HTX nông nghiệp đã đạt con số 4,15 triệu người, cùng với 1,4 triệu thành viên chính thức của các tổ hợp tác. Đặc biệt, với sự ra đời của Luật Hợp tác xã năm 2023, số lượng thành viên liên kết đang tăng trưởng mạnh mẽ, tạo tiền đề để nông dân chuyển từ lối sản xuất tự phát sang sản xuất có kế hoạch, có liên kết và định hướng thị trường rõ nét. HTX cũng khẳng định vai trò là chủ thể nòng cốt của chương trình Mỗi xã một sản phẩm với con số ấn tượng 17.900 sản phẩm OCOP được công nhận, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên bản địa gắn với sinh kế bền vững của người dân nông thôn.
Vị thế tổ chức sản xuất và liên kết chuỗi giá trị
Trong nền kinh tế thị trường, HTX đóng vai trò là cầu nối quan trọng giữa nông dân và doanh nghiệp, giúp tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung và đồng bộ. Thông qua việc thống nhất về giống, thời vụ và quy trình kỹ thuật, HTX giúp giảm chi phí đầu vào và kiểm soát chặt chẽ chất lượng theo các tiêu chuẩn quốc tế như VietGAP, GlobalGAP hay nông nghiệp hữu cơ. Thực tế cho thấy, các HTX thường cung ứng vật tư đầu vào với giá thấp hơn thị trường; đây là điều mà từng hộ nông dân riêng lẻ khó có thể thực hiện được do quy mô sản xuất nhỏ. HTX vận hành trên cơ sở thị trường kép: thị trường bên ngoài để tiêu thụ hàng hóa của xã viên, còn thị trường bên trong cung cấp dịch vụ thiết yếu phục vụ chính các thành viên đó.
Vị thế của HTX còn được khẳng định trong việc dẫn dắt nông dân tham gia sâu vào chuỗi giá trị, từ khâu sơ chế, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm cuối cùng. Hiện có trên 25% tổng số HTX nông nghiệp thực hiện liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm với doanh nghiệp theo hợp đồng dài hạn. Việc chủ động ký kết hợp đồng liên kết chuỗi giá trị đã giúp hạn chế tình trạng "được mùa mất giá", tạo sự yên tâm cho thành viên tập trung sản xuất. Nhiều đơn vị đã tiên phong xây dựng nhãn hiệu tập thể và đưa nông sản lên các sàn thương mại điện tử, thâm nhập vào hệ thống phân phối hiện đại. Đây chính là chìa khóa để thay đổi tư duy của nông dân, từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng và đáp ứng đúng nhu cầu thực tế của thị trường quốc tế.
Thích ứng biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu
Trong bối cảnh thế giới đối mặt với những thách thức phi truyền thống, HTX nông nghiệp nổi lên như một lá chắn vững chắc giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu. Thông qua việc tổ chức sản xuất tập trung, HTX dễ dàng triển khai các quy trình canh tác thông minh, tiết kiệm nước và giảm phát thải carbon, đáp ứng các cam kết xanh của Chính phủ. Đặc biệt, trước những đe dọa về đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, HTX chính là giải pháp hữu hiệu để duy trì sự ổn định của dòng chảy nông sản, đảm bảo an ninh lương thực thực phẩm không chỉ cho quốc gia mà còn đóng góp quan trọng vào thị trường thế giới.
Vị thế của HTX hiện nay đã chuyển mình từ đơn vị hỗ trợ sang chủ thể trách nhiệm, hướng tới nền nông nghiệp sinh thái bền vững. Bằng cách kết nối các nông hộ nhỏ lẻ thành một thực thể kinh tế đủ mạnh, HTX giúp ứng phó linh hoạt với những biến động khó lường của thị trường và các dịch bệnh xuyên biên giới. Đây là nền tảng để xây dựng một hệ thống lương thực lành mạnh, an toàn và trách nhiệm, nơi mỗi xã viên đều ý thức được vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường sống và cung ứng nguồn thực phẩm sạch cho cộng đồng. Sự tham gia của HTX vào nông nghiệp tuần hoàn không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là hành động nhân văn nhằm đảm bảo quyền tiếp cận thực phẩm bền vững cho tương lai.
Đột phá công nghệ và thích ứng nông nghiệp sinh thái
Theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết Đại hội XIV, HTX chính là chủ thể quan trọng nhất để tiếp nhận và lan tỏa khoa học công nghệ đến từng hộ thành viên. Chuyển đổi số đã giúp các HTX minh bạch hóa hoạt động quản trị, thực hiện truy xuất nguồn gốc điện tử và giảm thiểu các chi phí trung gian không cần thiết. Những HTX ứng dụng tốt công nghệ số thường có doanh thu cao hơn và khả năng thích nghi tốt hơn trước biến động thị trường toàn cầu. Đồng thời, trước yêu cầu phát triển bền vững, HTX đóng vai trò lực lượng nòng cốt triển khai các mô hình sản xuất nông nghiệp xanh, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn.
Việc tổ chức sản xuất thông qua HTX giúp các quy trình tiết kiệm tài nguyên, giảm hóa chất và tái sử dụng phụ phẩm được áp dụng đồng bộ trên diện rộng, bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái. Đây là cơ sở thực tiễn để thực hiện các đề án chiến lược về vùng nguyên liệu tập trung và lúa chất lượng cao phát thải thấp. HTX không chỉ mang lại lợi ích kinh tế (giúp thu nhập thành viên tăng 20-30% so với sản xuất cá thể) mà còn là công cụ hữu hiệu trong giảm nghèo bền vững, tạo việc làm tại chỗ cho hơn 7 triệu thành viên và giữ gìn sự gắn kết cộng đồng nông thôn, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tầm nhìn chiến lược đến năm 2030 và định hướng 2045
Để bứt phá, việc định vị các mục tiêu tương lai là tất yếu. Đến năm 2030, phấn đấu có trên 45.000 HTX với 12 triệu thành viên, trong đó hơn 5.000 HTX ứng dụng công nghệ cao và trên 50% HTX liên kết chuỗi giá trị. Tầm nhìn đến năm 2045, kinh tế tập thể nông nghiệp sẽ trở thành một hệ sinh thái hiện đại, phát triển thành các Tập đoàn HTX đa năng dẫn dắt chuỗi giá trị xuyên biên giới. Bài học từ các nước phát triển như Đức hay các nước châu Âu cho thấy, với cơ chế "giám sát kép" (HTX tự kiểm tra và Liên minh HTX cấp trên giám sát), tỷ lệ phá sản của HTX thấp hơn nhiều so với doanh nghiệp thường. Đây là hình mẫu lý tưởng để Việt Nam hướng tới một nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh, giàu có.
Đánh giá mặt được, chưa được và những điểm nghẽn thể chế
Dù đã khẳng định vai trò không thể thay thế, khu vực HTX vẫn đối mặt với những điểm nghẽn về năng lực nội sinh và thể chế. Nhiều rào cản pháp lý về đất đai, vốn và thuế khiến HTX khó mở rộng quy mô. Trình độ quản trị của đội ngũ cán bộ chưa đồng đều, kiến thức về kinh tế số và marketing toàn cầu còn hạn chế. Một số HTX hoạt động mang tính hình thức, chưa thực sự lấy lợi ích xã viên làm trung tâm. Việc đánh giá hiệu quả HTX đôi khi còn sai lệch khi chỉ nhìn vào lợi nhuận của bộ máy quản lý mà quên mất rằng giá trị thực sự nằm ở việc nâng cao thu nhập cho từng hộ thành viên thông qua các dịch vụ thiết yếu do HTX cung ứng một cách minh bạch.
Bài học kinh nghiệm và hệ thống giải pháp chiến lược phát triển bền vững
Để hiện thực hóa các mục tiêu mang tầm vóc khu vực, khu vực kinh tế tập thể cần vận dụng sáng tạo 9 nguyên tắc quốc tế cốt lõi đã được đúc kết hơn 160 năm qua: (1) Tự giúp đỡ lẫn nhau; (2) Tự chịu trách nhiệm; (3) Tự quản lý; (4) Quyền biểu quyết ngang nhau; (5) Bản chất kép (xã viên vừa là chủ sở hữu vừa là khách hàng sử dụng dịch vụ); (6) Thị trường kép (thị trường bên trong cung cấp dịch vụ và thị trường bên ngoài tiêu thụ sản phẩm); (7) Sở hữu và hạch toán kép; (8) Giám sát kép; và (9) Trách nhiệm với cộng đồng xã hội. Trên cơ sở đó, hệ thống giải pháp chiến lược được đề xuất như sau:
Thứ nhất là kiên trì nguyên tắc tự nguyện và nhận thức đúng về bản chất kép của hợp tác xã trong nền kinh tế thị trường. Xã viên cần hiểu rõ vai trò của mình là người chủ sở hữu chung, đóng góp nguồn lực để xây dựng năng lực phục vụ của tập thể, đồng thời là khách hàng thụ hưởng các dịch vụ chuyên nghiệp. Giải pháp trọng tâm là đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu HTX là tổ chức "tự giúp đỡ" và "tự chịu trách nhiệm", hoạt động theo quy luật cạnh tranh sòng phẳng chứ không phải mô hình bao cấp nhà nước như giai đoạn cũ. Khi tư duy chuyển dịch sang hướng tự lực cánh sinh, niềm tin được củng cố vững chắc, xã viên sẽ tích cực đóng góp trí tuệ và tài chính để đơn vị phát triển, đúng mục tiêu ích quốc lợi dân.
Thứ hai là hoàn thiện thể chế và chính sách để tạo đường băng cho hợp tác xã cất cánh trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Cần rà soát, đơn giản hóa các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai và tài chính công để HTX hoạt động như một thực thể kinh tế tự chủ. Đặc biệt, cần chú trọng cơ chế "sở hữu kép và hạch toán kép", bảo đảm tài sản riêng của hộ sản xuất và tài sản chung không chia của HTX được vận hành hiệu quả, minh bạch. Khi hệ thống chính sách đủ thông thoáng, ổn định và mang tính kiến tạo, HTX sẽ có điều kiện mở rộng quy mô sản xuất lớn, xóa bỏ hoàn toàn rào cản pháp lý và tận dụng tối đa các ưu đãi về thuế và nguồn tín dụng xanh ưu đãi.
Thứ ba là chuyên nghiệp hóa đội ngũ quản trị và thực hiện cơ chế giám sát kép từ nội bộ đến cấp liên minh quốc gia. Cần đào tạo giám đốc và kế toán theo hướng tiếp cận kiến thức quản trị kinh doanh hiện đại, kinh tế số và khả năng điều hành chuỗi giá trị nông sản xuyên quốc gia. Đồng thời, học tập kinh nghiệm từ những quốc gia thành công về việc Liên minh HTX cấp trên định kỳ giám sát hoạt động của các thành viên cơ sở nhằm giảm thiểu rủi ro phá sản. Việc tăng cường giám sát kép giúp minh bạch hóa tài chính, loại trừ triệt để tệ tham ô, lãng phí, đảm bảo HTX luôn hoạt động đúng tôn chỉ vì lợi ích thành viên và duy trì sự gắn kết cộng đồng bền bỉ.
Thứ tư là thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị bền vững giữa hợp tác xã, nông dân, doanh nghiệp và các nhà khoa học uy tín. HTX không thể tồn tại đơn lẻ mà cần trở thành một mắt xích nòng cốt dẫn dắt chuỗi giá trị nông nghiệp, từ khâu tổ chức vùng nguyên liệu tập trung đến khâu sơ chế và phân phối thương mại. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, doanh nghiệp cam kết bao tiêu và HTX đóng vai trò điều phối sản xuất theo tín hiệu thị trường. Sự liên kết này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro cho nhà nông mà còn tăng giá trị thặng dư và tạo ra sự cộng hưởng sức mạnh kinh tế giữa kinh tế tư nhân và kinh tế tập thể trong bối cảnh hiện nay.
Thứ năm là đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ để phát triển nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn. HTX phải trở thành trung tâm tiếp nhận kỹ thuật hiện đại, thực hiện trách nhiệm xã hội thông qua các quy trình canh tác sạch, tiết kiệm tài nguyên và tái sử dụng hiệu quả phụ phẩm. Giải pháp trọng tâm là đầu tư hạ tầng số, ứng dụng truy xuất nguồn gốc điện tử và thương mại điện tử để đưa nông sản HTX lên sàn giao dịch quốc tế. Việc làm chủ công nghệ và số hóa quy trình quản lý không chỉ nâng cao năng suất lao động mà còn giúp nông sản Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất về phát thải thấp và an toàn thực phẩm.
Thứ sáu là nâng cao giá trị thương hiệu thông qua chương trình OCOP và hoạt động xúc tiến thương mại toàn cầu. HTX cần được hỗ trợ xây dựng nhãn hiệu tập thể, chuẩn hóa bao bì nhãn mác và chứng nhận chất lượng vùng miền để tạo dựng niềm tin tuyệt đối với người tiêu dùng. Việc tích cực tham gia các hội chợ xúc tiến quốc tế và kết nối sâu với chuỗi siêu thị lớn giúp nông dân thông qua HTX bán được giá cao, thoát khỏi bẫy bán nông sản thô. Khi thương hiệu HTX gắn liền với giá trị văn hóa và chất lượng vượt trội, khả năng cạnh tranh sẽ tăng vượt bậc, mang lại thu nhập ổn định và sự phồn vinh thực chất cho cộng đồng nông thôn Việt Nam.
Thứ bảy là tăng cường vai trò kiến tạo của Nhà nước và thu hút nguồn lao động trẻ, trí thức cho kinh tế tập thể. Sự lãnh đạo của Đảng và chính quyền địa phương phải đi vào thực chất, hỗ trợ hạ tầng logistics và thu hút trí thức trẻ có chuyên môn về công nghệ nông nghiệp quay lại quê hương làm việc. Giải pháp đột phá là xây dựng các Liên hiệp HTX quy mô lớn theo tầm nhìn 2045, đủ năng lực làm chủ công nghệ cao và dẫn dắt các chuỗi giá trị nông sản toàn cầu. Khi nội lực quản trị được nâng tầm tương xứng với tầm vóc quốc tế, HTX sẽ thực sự trở thành trụ cột vững chắc nhất của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam phồn vinh.
Kết luận
Hành trình phát triển của HTX nông nghiệp Việt Nam từ dấu mốc 2013 đến bối cảnh hiện nay và tầm nhìn chiến lược 2045 khẳng định kinh tế tập thể là con đường tất yếu của một nền nông nghiệp hiện đại, văn minh. Với 9 nguyên tắc hoạt động cơ bản làm nền tảng lý luận vững chắc và hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế, công nghệ, khu vực kinh tế hợp tác sẽ thực sự trở thành trụ cột vững chắc của quốc gia. Phát huy vai trò của HTX không chỉ là giải pháp tổ chức sản xuất mà còn là chìa khóa để nâng tầm giá trị nông sản Việt, mang lại hạnh phúc thực chất cho nông dân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Sự đồng lòng giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng xã viên sẽ kiến tạo một nền nông nghiệp xanh, sinh thái và hiệu quả bền vững, đưa Việt Nam vững bước trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao trong tương lai không xa, khẳng định trách nhiệm với an ninh lương thực thế giới.
