Từ những ký ức sâu sắc với các bậc tiền bối cách mạng đến công trình nghiên cứu khoa học công phu đúc kết từ khối lượng tư liệu khổng lồ, tác giả đã phác họa trọn vẹn chân dung lỗi lạc của Tổng tư lệnh Fidel Castro cùng mối quan hệ đặc biệt Việt Nam - Cuba. Để hiểu rõ hơn về giá trị tư tưởng, phương pháp nghiên cứu sắc bén cũng như tầm vóc của công trình này, chúng tôi xin trân trọng giới thiệu nội dung cuộc trao đổi chuyên sâu với Nhà báo Vương Xuân Nguyên.
PV: Thưa nhà báo Vương Xuân Nguyên, điều gì đã thôi thúc ông dành nhiều tâm huyết, trí tuệ để thực hiện một công trình nghiên cứu quy mô lên tới 738 trang về Lãnh tụ Fidel Castro và mối quan hệ đặc biệt Việt Nam - Cuba? Vì sao ông lại lựa chọn nhan đề “Fidel Castro Ruz - Cuba trong trái tim nhân dân Việt Nam” cho đứa con tinh thần của mình?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Nhắc đến Tổng tư lệnh Fidel Castro và nhân dân Cuba anh em, bất kỳ người Việt Nam nào am hiểu quá khứ lịch sử đều dâng trào một niềm trân trọng đặc biệt đối với mối quan hệ thủy chung, gắn bó keo sơn. Chúng ta nhận thức sâu sắc rằng bản thân mỗi người không thể chỉ đứng ngoài nhìn ngắm dòng chảy lịch sử, mà bằng chính nghề nghiệp, năng lực và trách nhiệm công dân của mình, ai cũng cần có những việc làm thiết thực để góp phần nhỏ bé gìn giữ, vun đắp và tôn vinh mối quan hệ mẫu mực đó. Đó thực sự là mệnh lệnh của trái tim và là trách nhiệm tự nhiên, tất yếu của mỗi người con đất Việt.
Với tư cách là một người làm báo lâu năm, tôi có cơ may vô giá được gần gũi, lắng nghe nhiều vị tiền bối cách mạng lão thành là những người am hiểu sâu sắc về cuộc đời, sự nghiệp của Fidel như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhà báo Đỗ Phượng hay ông Cù Văn Chước - người giúp việc thân cận của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chính nhờ những nhân chứng sống lịch sử ấy, tôi đã thấu hiểu trọn vẹn nghĩa tình thủy chung cách mạng, để cảm nhận sâu sắc thế nào là "vết sẹo Cuba", thế nào là câu nói bất hủ "vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu mình", hay tinh thần sẵn sàng đổ mồ hôi và sự sẻ chia vắc xin vô tư trong những lúc hoang mang, cam go nhất.
Chính sự thấu hiểu từ thực tiễn lịch sử hào hùng cùng mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim đã thôi thúc tôi dồn hết tâm huyết thực hiện công trình này. Mục đích lớn nhất của tôi là góp một phần nhỏ bé để tôn vinh mối quan hệ đặc biệt đó, đồng thời trao truyền lại cho các thế hệ mai sau hệ thống thông tin, dữ liệu và tri thức lịch sử mà tôi may mắn có cơ hội tiếp cận. Tôi thiết tha mong rằng các thế hệ mai sau sẽ luôn biết trân trọng, gìn giữ và tiếp nối xứng đáng truyền thống tốt đẹp này.
PV: Ông có thể giới thiệu tổng quan cho bạn đọc đôi nét về cấu trúc bên trong cuốn sách, cũng như hành trình lao động nghệ thuật và học thuật đầy công phu trong quá trình triển khai, xuất bản công trình này?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Cuốn sách được cấu trúc mạch lạc, chặt chẽ thành bốn nội dung chính, tập trung làm rõ những tầng sâu giá trị lịch sử và tư tưởng: Làm nổi bật khát vọng tự do cháy bỏng và bản lĩnh cách mạng kiên cường của Lãnh tụ Fidel Castro; Tái hiện cuộc gặp gỡ định mệnh cùng lời thề son sắt, gắn kết keo sơn giữa hai dân tộc Việt Nam và Cuba; Khắc họa những dấu ấn hữu nghị sâu đậm và tấm lòng hào hiệp, vị tha của nhà lãnh đạo Cuba đối với sự nghiệp cách mạng nước ta; Tổng kết di sản ngoại giao vĩ đại và tầm nhìn thời đại từ tư tưởng Hồ Chí Minh - Fidel Castro Ruz.
Xuyên suốt các nội dung này, tác phẩm phác họa năm tố chất cốt lõi của vị lãnh tụ qua tên gọi FIDEL, bao gồm: Fidelidad: Sự kiên định son sắt với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; Internacionalismo: Chủ nghĩa quốc tế trong sáng, cao cả và tinh thần đoàn kết vô tư; Dignidad: Phẩm giá cao quý và bản lĩnh thép trước mọi cường quyền; Educación: Tầm nhìn chiến lược về phát triển tri thức, khoa học và y tế nhân văn; Líder: Chân dung vị Tổng tư lệnh thiên tài với tư duy chiến lược lỗi lạc.
Để hoàn thành một công trình mang tầm vóc lớn lao này, tôi đã nhận được sự hỗ trợ hết sức nhiệt tình, quý báu từ những mối quan hệ ân tình được xây dựng trong suốt 25 năm làm báo của mình. Đặc biệt, quá trình biên soạn còn có sự giúp đỡ trực tiếp, chí tình từ Đại sứ quán Cuba tại Việt Nam, các cơ quan thông tấn báo chí, các viện nghiên cứu, cùng sự đóng góp vô giá của các nguồn tư liệu gốc từ Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Thông tấn xã Việt Nam và các trung tâm lưu trữ quốc gia.
PV: Công trình được triển khai dựa trên một hệ thống tư liệu đồ sộ từ cả hai phía Việt Nam và Cuba, kết hợp với phương pháp tiếp cận mang đậm tính báo chí và điều tra lịch sử. Vì sao ông lại lựa chọn phương pháp sắc bén này, và đâu là những thách thức lớn nhất mà ông phải đối mặt trong quá trình sưu tầm, kiểm chứng nguồn tin?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Việc lựa chọn phương pháp báo chí điều tra lịch sử thay vì các biên khảo thông thường xuất phát từ yêu cầu bức thiết phải bảo vệ sự thật khách quan trước những thông tin nhiễu loạn và hiệu ứng đám đông. Trong nghiên cứu lịch sử, chúng ta tuyệt đối phải tránh dùng lăng kính chủ quan của thời điểm hiện tại để làm méo mó quá khứ. Phương pháp này thực sự tối ưu và không thể thay thế nhờ việc định vị chuẩn xác nhân vật trong bối cảnh địa chính trị cụ thể, khai thác triệt để tư liệu gốc để nhân vật tự trình bày và bộc lộ một cách khách quan. Đồng thời, tác phẩm kiên định nguyên tắc khoa học, kiên quyết loại bỏ hoàn toàn các tài liệu giả định hay suy diễn chủ quan. Sự kết hợp này đã mang lại sức sống mãnh liệt, hơi thở thực tiễn và tính thuyết phục sâu sắc cho toàn bộ tác phẩm.
Bên cạnh những thành quả đạt được, trong quá trình thực hiện, tôi đã phải đối mặt và vượt qua những thách thức vô cùng lớn:
Rào cản ngôn ngữ và sự thiếu đồng bộ của tư liệu: Vào thời điểm triển khai, bộ tổng tập toàn diện về Fidel Castro Ruz chưa được công bố hoàn chỉnh. Hơn nữa, các nguồn tư liệu gốc từ phía Cuba viết bằng tiếng Tây Ban Nha khi dịch thuật sang tiếng Việt còn thiếu sự thống nhất, nhiều thuật ngữ chuyên sâu chưa thực sự chuẩn xác và sát nghĩa.
Xử lý khối lượng tư liệu khổng lồ và đối chiếu nghiêm ngặt: Đòi hỏi tác giả phải chắt lọc, đối chiếu chéo cẩn trọng các nguồn tin chính thống từ cả hai phía Việt Nam và Cuba, huy động toàn diện tư liệu từ Đại sứ quán Cuba, Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Phủ Chủ tịch, Bảo tàng Hồ Chí Minh và các trung tâm lưu trữ quốc gia.
Trao đổi trực tiếp để tìm bản chất vấn đề: Để khắc phục các rào cản về ngôn ngữ học và thuật ngữ chính trị, việc tiến hành trao đổi trực tiếp, sâu sát với các cán bộ, nhà ngoại giao và chuyên gia của Đại sứ quán Cuba tại Việt Nam là hết sức cần thiết nhằm làm sáng tỏ và giữ nguyên vẹn bản chất của từng sự kiện lịch sử.
Dung hòa giữa tính khoa học và cảm xúc: Đòi hỏi tác giả phải giữ vững văn phong trang trọng, chuẩn mực của một công trình nghiên cứu chuyên sâu nhưng đồng thời vẫn phải truyền tải trọn vẹn nhịp đập cảm xúc thiêng liêng, nồng nàn của tình hữu nghị hai nước.
PV: Thay vì lối trình bày bình luận một chiều thông thường, ông đã khéo léo để chính tiếng nói của Fidel Castro qua các cuộc phỏng vấn, diễn thuyết và phát biểu lịch sử tự kể lại câu chuyện về cuộc đời mình. Qua cách tiếp cận độc đáo ấy, ông muốn bạn đọc tiếp nhận và nhìn nhận một chân dung Fidel Castro ra sao?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Thông qua cách tiếp cận để chính Lãnh tụ Fidel Castro tự kể lại câu chuyện cuộc đời mình qua các cuộc phỏng vấn, diễn thuyết và phát biểu, tôi hoàn toàn không muốn áp đặt bất kỳ một lăng kính chủ quan hay sự ngợi ca một chiều nào. Điều tôi mong mỏi lớn nhất là người đọc có thể trực tiếp cảm nhận và nhìn thấy một con người bằng xương bằng thịt, một vĩ nhân vĩ đại của thời đại nhưng lại vô cùng gần gũi, chân thực trong từng câu nói, hành động.
Đặc biệt, tác phẩm được triển khai dựa trên một trục xương sống xuyên suốt, gắn kết năm tố chất cốt lõi mang tên FIDEL với mối quan hệ đặc biệt Việt Nam - Cuba:
Fidelidad (Lòng trung thành): Sự kiên định son sắt với lý tưởng cách mạng, được thể hiện rõ nét qua tư tưởng và những phát biểu sâu sắc của ông về con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội mà hai nước cùng theo đuổi.
Internacionalismo (Chủ nghĩa quốc tế): Tinh thần quốc tế trong sáng, cao cả, được minh chứng qua tình cảm chí nghĩa chí tình và những phát biểu đầy xúc động của Tổng tư lệnh Fidel Castro về Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và nhân dân Việt Nam.
Dignidad (Phẩm giá): Phẩm giá con người cao quý và bản lĩnh thép trước mọi cường quyền, thể hiện qua nghệ thuật chiến tranh du kích và chiến tranh nhân dân nơi ý chí bảo vệ độc lập, tự do là sức mạnh tối thượng chiến thắng mọi kẻ thù.
Educación (Tri thức và giáo dục): Tầm nhìn chiến lược về sự phát triển con người, khoa học, y tế nhân văn, là nền tảng vững chắc để bồi đắp tình hữu nghị thủy chung thế hệ này qua thế hệ khác.
Líder (Nhà lãnh đạo): Hình ảnh vị Tổng tư lệnh kiệt xuất, người đưa ra những quyết sách lịch sử sáng suốt, được khắc họa qua các trích dẫn phát biểu mang tầm chiến lược thời đại từ cả hai chiều lịch sử Việt Nam và Cuba.
Chính việc đặt các trích dẫn phát biểu đối chiếu qua lại, kết hợp với trục xuyên suốt về lý tưởng cách mạng, nghệ thuật quân sự và tình cảm gắn bó với Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã giúp chân dung vị lãnh tụ hiện lên vô cùng sinh động, khách quan, mang lại giá trị định hướng nhận thức sâu sắc cho bạn đọc.
PV: Điểm sáng tạo nghệ thuật và học thuật gây ấn tượng mạnh nhất trong cuốn sách chính là việc khái quát hóa 5 tố chất cốt lõi của Fidel Castro qua 5 chữ cái trong tên gọi “FIDEL”. Ý tưởng độc đáo này đã hình thành như thế nào trong quá trình nghiên cứu của ông?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Ý tưởng khắc họa Lãnh tụ Fidel Castro thông qua năm tố chất cốt lõi gắn liền với chính tên gọi FIDEL (Fidelidad, Internacionalismo, Dignidad, Educación, Líder) hoàn toàn không phải là một sự kiến tạo ngôn từ ngẫu nhiên hay một thủ pháp văn chương bề nổi. Hệ thống giá trị này là kết quả của một quá trình lao động tư tưởng nghiêm túc, xuất phát từ những căn cứ thực tiễn và phương pháp luận sâu sắc:
Sự chắt lọc từ khối lượng tư liệu khổng lồ: Trong suốt quá trình nghiên cứu dài hạn, tôi đã tiếp cận tới hơn 40.000 đơn vị tài liệu khác nhau từ cả hai phía Việt Nam và Cuba. Đi kèm với công trình nghiên cứu văn bản là quá trình lao động nghệ thuật và kỹ thuật công phu, điển hình như việc thực hiện bức tranh lớn được ghép từ 6.690 bức ảnh tư liệu lịch sử. Từ biển dữ liệu đồ sộ đó, năm khái niệm trên đã tự nhiên hiện lên như những "hằng số" định nghĩa trọn vẹn cuộc đời, sự nghiệp và tư duy chiến lược của vị Tổng tư lệnh.
Sự quy hoạch nội dung và tạo dựng trục xương sống: Cuộc đời và sự nghiệp của Fidel quá phong phú, vĩ đại và phức tạp nếu chỉ nhìn qua lăng kính thông thường. Việc quy hoạch các nội dung vào năm tố chất này đã tạo ra một trục xương sống vững chắc, bao hàm toàn bộ lý tưởng cách mạng, nghệ thuật chiến tranh du kích, chiến tranh nhân dân, cũng như tình cảm chí nghĩa chí tình dành cho Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhân dân Việt Nam. Cách tiếp cận này giúp tác phẩm vừa bảo đảm tính khoa học, khách quan, loại bỏ mọi sự suy diễn chủ quan, vừa mang lại một cấu trúc sinh động, khúc chiết và dễ hiểu cho bạn đọc.
Sáng kiến nghiên cứu mang tính độc đáo này khi được trực tiếp trao đổi đã được Đại sứ quán Cuba, đặc biệt là Ngài Đại sứ đặc mệnh toàn quyền, đánh giá rất cao. Hệ thống năm tố chất không chỉ giúp giải mã tường tận tầm vóc của một nhân cách lớn, mà còn là chiếc chìa khóa vàng để độc giả thấu hiểu sâu sắc biểu tượng trường tồn của khát vọng tự do và tình hữu nghị quốc tế cao cả.
PV: Trong năm phẩm chất cao quý đó, đâu là giá trị khiến ông tâm đắc nhất khi khắc họa chân dung Fidel Castro? Những phẩm chất ấy mang ý nghĩa thực tiễn như thế nào đối với bạn đọc trong bối cảnh thế giới nhiều biến động hiện nay?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Trong hệ thống năm phẩm chất cốt lõi của giá trị FIDEL, yếu tố khiến tôi tâm đắc và ấn tượng sâu sắc nhất chính là Fidelidad (Lòng trung thành). Đó là sự kiên định son sắt với lý tưởng cách mạng, với con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội cho đến hơi thở cuối cùng. Trong mọi biến động khốc liệt của lịch sử hiện đại, khi nhiều trào lưu chính trị thay đổi, lung lay hoặc sụp đổ, Fidel Castro vẫn giữ vững một ngọn lửa tin yêu bất diệt, gắn chặt vận mệnh của mình với nhân dân và mối tình thủy chung son sắt cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhân dân Việt Nam. Đó chính là "gốc rễ" vững chắc nuôi dưỡng mọi phẩm chất cao quý khác của một vĩ nhân.
Hệ thống năm phẩm chất FIDEL không chỉ là chìa khóa để giải mã quá khứ một cách khoa học, khách quan, mà còn mang những thông điệp thời sự vô cùng mạnh mẽ đối với bạn đọc trong bối cảnh hiện nay. Khi nhân loại đang phải đối diện với vô vàn biến động phức tạp từ các thách thức truyền thống và phi truyền thống, biến đổi khí hậu toàn cầu, khủng hoảng môi trường cho đến những cuộc chiến tranh, xung đột và cạnh tranh địa chiến lược gay gắt, hệ giá trị này vượt ra khỏi khuôn khổ của một cuốn tiểu sử lịch sử thông thường để trở thành một thứ "la bàn" tư tưởng vô giá:
Thắp lên ngọn lửa lý tưởng và giữ vững bản lĩnh: Giữa không gian truyền thông bùng nổ, đầy rẫy thông tin nhiễu loạn và hiệu ứng đám đông, năm phẩm chất này cung cấp cho bạn đọc đặc biệt là thế hệ trẻ, một hệ lọc sắc bén để không bị dẫn dắt, hoang mang hay dao động trước những luận điệu lệch lạc.
Định hình lập trường độc lập, tự chủ và không "chọn phe": Trong một thế giới đầy rẫy sự phân cực, tinh thần tự cường và phẩm giá cao quý trao cho mỗi con người, mỗi quốc gia sự tự tin để đứng vững trên lập trường vì hòa bình, công lý và phát triển bền vững, tuyệt đối không bị ngả nghiêng hay cuốn theo những toan tính thực dụng ngắn hạn.
Bồi đắp tinh thần nhân văn và trách nhiệm toàn cầu: Tinh thần quốc tế trong sáng cùng tầm nhìn chiến lược về giáo dục, con người chính là nguồn sức mạnh để chúng ta chung tay giải quyết những bài toán sống còn của nhân loại, lấy sự đoàn kết và nhân ái làm nền tảng cốt lõi.
Có thể nói, thông qua bức tranh toàn diện được chắt lọc từ hơn 40.000 đơn vị tài liệu và công trình nghiên cứu công phu, hệ thống năm tố chất FIDEL chính là điểm tựa tinh thần vững chắc để bạn đọc hôm nay thấu hiểu tường tận tầm vóc của một nhân cách lớn, từ đó hiên ngang bước đi giữa những ngã rẽ phức tạp của thời đại.
PV: Một trong những câu nói để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong quan hệ Việt Nam - Cuba là lời khẳng định đanh thép của Fidel: “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”. Qua quá trình nghiên cứu, ông nhìn nhận thế nào về chiều sâu của lời cam kết ấy?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Câu nói bất hủ của Lãnh tụ Fidel Castro “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình” không đơn thuần là một thông điệp ngoại giao xã giao hay một lời tuyên bố chính trị mang tính khích lệ tinh thần thông thường. Qua quá trình tiếp cận khối lượng tư liệu khổng lồ, đối chiếu chéo các văn kiện lịch sử và làm việc sâu sát với Đại sứ quán Cuba, tôi nhận ra đó là sự kết tinh của một tình cảm chí nghĩa chí tình, một sự đồng điệu tâm hồn hiếm có giữa hai dân tộc cùng chung lý tưởng độc lập và khát vọng tự do.
Chiều sâu của lời cam kết ấy và những yếu tố biến tình cảm của Fidel dành cho Việt Nam vượt lên trên ngoại giao thông thường được thể hiện qua những khía cạnh cốt lõi sau:
Sự đồng cảm sâu sắc trên tuyến đầu chống đế quốc: Cuba và Việt Nam tuy cách nhau nửa vòng trái đất nhưng lại cùng đứng chung một chiến hào của phong trào giải phóng dân tộc thế giới. Fidel nhìn thấy ở cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam một hình mẫu vĩ đại về ý chí quật cường và tinh thần tự lực tự cường. Lời hiến dâng cả máu không phải là một sự xã giao, mà là sự chia sẻ máu thịt chân thành của những người đồng chí cùng chung chí hướng.
Minh chứng bằng hành động và những quyết sách lịch sử: Fidel nói đi đôi với làm. Tình cảm của ông dành cho Việt Nam được khắc họa qua những cột mốc vô cùng xúc động: từ việc Cuba là nước đầu tiên trên thế giới công nhận Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, thành lập Ủy ban Đoàn kết với Việt Nam, cho đến chuyến thăm lịch sử đầy dũng cảm vào năm 1973 trực tiếp đến vùng lửa đạn Quảng Trị khi chiến tranh vẫn đang diễn ra ác liệt. Ông chính là nguyên thủ quốc gia nước ngoài đầu tiên và duy nhất đặt chân đến vùng giải phóng ở miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ.
Sự gắn kết tư tưởng giữa Hồ Chí Minh và Fidel: Mối quan hệ đặc biệt này được nuôi dưỡng bởi sự ngưỡng mộ sâu sắc mà Fidel dành cho Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Đối với ông, Bác Hồ là hiện thân của nhân cách cao đẹp và con đường cách mạng đúng đắn. Sự kính trọng đó đã chuyển hóa thành tình cảm gắn bó ruột thịt với đất nước và con người Việt Nam.
Sự kiên định vượt qua mọi thăng trầm của thời gian: Trải qua biết bao biến động khốc liệt của lịch sử hiện đại, khi cục diện địa chính trị thay đổi và Cuba bước vào thời kỳ khó khăn nhất, tình cảm và sự ủng hộ dành cho Việt Nam chưa bao giờ lung lay. Đó là minh chứng rõ ràng cho thấy lời cam kết năm xưa không bị chi phối bởi lợi ích thực dụng ngắn hạn, mà được neo giữ bởi phẩm giá cao quý và lòng trung thành tuyệt đối của một nhà lãnh đạo lỗi lạc.
Có thể khẳng định, câu nói của Fidel chính là biểu tượng cao đẹp nhất của chủ nghĩa quốc tế trong sáng, là minh chứng cho một tình bạn thủy chung son sắt hiếm có trong lịch sử quan hệ quốc tế.
PV: Chuyến thăm của Chủ tịch Fidel Castro tới vùng giải phóng Quảng Trị năm 1973 là một dấu mốc vô cùng đặc biệt. Khi tái hiện khoảnh khắc Fidel trực tiếp đặt chân tới vùng đất lửa ấy, điều gì để lại cho ông ấn tượng sâu sắc nhất?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Chuyến thăm lịch sử của Lãnh tụ Fidel Castro tới vùng giải phóng Quảng Trị vào năm 1973 không dừng lại ở một biểu tượng hay thông điệp ngoại giao, mà chính là một hành động cụ thể, một sự hiện thực hóa sinh động và trọn vẹn nhất cho câu nói nổi tiếng: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình". Khi nghiên cứu và tiếp cận các khối tư liệu gốc, điều khiến tôi ấn tượng sâu sắc nhất chính là cách vị Tổng tư lệnh biến lời nói thành hành động thực tế bằng một bản lĩnh phi thường.
Khoảnh khắc lịch sử ấy được khắc họa rõ nét qua những minh chứng cụ thể sau:
Hành động dấn thân thực tế vào tuyến lửa: Giữa thời điểm chiến tranh khốc liệt, vùng đất Quảng Trị vừa mới giải phóng vẫn còn ngổn ngang bom đạn và tiềm ẩn vô vàn hiểm nguy, Fidel Castro đã bất chấp mọi khuyến cáo về an ninh để trực tiếp đặt chân tới đây. Ông là nguyên thủ quốc gia nước ngoài đầu tiên và duy nhất dám vượt tuyến lửa để tận mắt chứng kiến sự tàn khốc của chiến tranh, chia sẻ gian khổ và trực tiếp mang máu thịt, tinh thần của mình sát cánh cùng đồng bào miền Nam.
Hành động hỗ trợ thiết thực cho con đường huyết mạch Trường Sơn: Bằng tư duy nhạy bén của một nhà quân sự lỗi lạc, ngay giữa chiến trường, Fidel đã nhìn thấy rõ yêu cầu cấp thiết của cách mạng. Ông đã trực tiếp chỉ đạo và thúc đẩy việc hỗ trợ trang thiết bị, xe vận tải cùng lực lượng chuyên gia, công binh Cuba kề vai sát cánh với Việt Nam củng cố hệ thống đường Trường Sơn, biến cam kết chính trị thành những hỗ trợ vật chất vô cùng to lớn để đẩy nhanh tiến trình giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Hành động định hình tương lai với năm công trình trọng điểm: Sự hiện thực hóa tình cảm sắt son ấy không chỉ nằm ở thời điểm khói lửa chiến tranh, mà còn kéo dài sang giai đoạn hòa bình. Fidel đã sớm vạch ra tầm nhìn chiến lược và ủng hộ Việt Nam triển khai năm công trình trọng điểm mang ý nghĩa thiết thực cho công cuộc kiến thiết lại đất nước, hiện thực hóa di nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Sự hội tụ trọn vẹn của hệ giá trị FIDEL: Chuyến đi này chính là điểm chạm thực tế của Fidelidad (sự trung thành với lý tưởng), Dignidad (khí phách hiên ngang) và Internacionalismo (chủ nghĩa quốc tế hành động). Mọi cam kết đều được minh chứng bằng những bước chân thực tế trên chiến trường.
Có thể khẳng định, chuyến thăm Quảng Trị năm 1973 chính là đỉnh cao của phong cách lãnh đạo "nói đi đôi với làm", là minh chứng sống động bằng xương bằng thịt cho thấy tình cảm của Cuba dành cho Việt Nam vượt lên trên mọi lời nói, trở thành một hành động cách mạng vĩ đại mãi là bài học sâu sắc về tình đoàn kết quốc tế.
PV: Bên cạnh những sự kiện lịch sử vĩ đại, cuốn sách còn đan cài rất nhiều câu chuyện cảm động về các chuyên gia, bác sĩ, kỹ sư Cuba và những người Việt Nam từng được giúp đỡ. Lý do nào khiến ông đưa những lát cắt đời thường ấy vào một công trình lịch sử lớn?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Bên cạnh những biên niên sử vĩ đại và tầm nhìn chiến lược của người đứng đầu nhà nước, cuốn sách còn đan cài những câu chuyện đời thường, dung dị nhưng vô cùng sâu sắc về các chuyên gia, bác sĩ, kỹ sư Cuba cùng những người con đất Việt từng gắn bó, học tập và được Cuba giúp đỡ. Việc khéo léo đan cài dòng chảy tương hỗ, "có qua có lại" giữa nghĩa tình của người Cuba với Việt Nam và sự tri ân của người Việt với Cuba xuất phát từ những dụng ý sâu xa:
Minh chứng sinh động của ngoại giao nhân dân bền chặt: Những câu chuyện đó chính là biểu hiện sinh động và chân thực nhất của ngoại giao nhân dân bền chặt giữa hai nước. Lịch sử quan hệ Việt Nam - Cuba không chỉ được định hình bởi các văn kiện chính trị hay quyết sách của nguyên thủ, mà còn được bồi đắp từ mồ hôi, trí tuệ và tình cảm của hàng triệu con người bình dị ở cả hai đầu bán cầu.
Sự hiện thực hóa khát vọng và lý tưởng chung: Việc đặt song song những câu chuyện nghĩa tình qua lại chính là sự hiện thực hóa sinh động của tình cảm giữa nhân dân hai nước, những con người tuy cách xa nửa vòng trái đất nhưng cùng chung khát vọng độc lập tự do, cùng chung lý tưởng cách mạng và cùng hướng tới tương lai. Sự giúp đỡ vô tư, trong sáng của những người Cuba sang Việt Nam và tấm lòng son sắt của người Việt Nam dành cho Cuba đã vượt lên trên mọi khuôn khổ thông thường để trở thành biểu tượng cao đẹp của tình người vượt biên giới.
Sự khẳng định từ nhịp đập trái tim hai dân tộc: Đúng như ngài Đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Cộng hòa Cuba tại Việt Nam đã khẳng định trong lời tựa của cuốn sách, việc đan cài những câu chuyện ấy chính là lời khẳng định mạnh mẽ rằng: Lãnh tụ Fidel Castro và nhân dân Cuba luôn khắc ghi và sống mãi trong trái tim người Việt Nam, và ngược lại, hình ảnh đất nước Việt Nam kiên cường cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại cũng luôn hiện hữu trọn vẹn trong tâm hồn và tình cảm của nhân dân Cuba.
Có thể nói, chính sự hòa quyện giữa tầm vóc lịch sử và những lát cắt ngoại giao nhân dân có qua có lại đã làm cho bức tranh về mối quan hệ Việt Nam - Cuba hiện lên toàn diện, sống động và giàu sức nặng cảm xúc, để lại dư âm bền vững trong lòng bạn đọc.
PV: Được biết, Lời tựa của cuốn sách do chính Đại sứ Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes trực tiếp chấp bút, đồng thời Đại sứ quán Cuba cũng ghi nhận rất cao những nỗ lực của ông. Sự ghi nhận ấy mang ý nghĩa thế nào đối với cá nhân ông trên hành trình sáng tạo?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Việc Lời tựa của cuốn sách được chính ngài Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền nước Cộng hòa Cuba tại Việt Nam trực tiếp chấp bút, cùng với sự ghi nhận trân trọng từ Đại sứ quán Cuba đối với những nỗ lực sưu tầm, hệ thống hóa tư liệu và sáng kiến xây dựng hệ giá trị FIDEL, mang một ý nghĩa vô cùng to lớn, thiêng liêng và là một dấu mốc không thể nào quên đối với cá nhân tôi.
Sự ghi nhận ấy không đơn thuần là một phần thưởng tinh thần hay một sự bảo chứng ngoại giao hình thức, mà nó chứa đựng những giá trị sâu sắc và toàn diện sau:
Quá trình thẩm định khắt khe và sự quan tâm đặc biệt: Để đi đến sự chấp thuận và viết lời tựa, ngài Đại sứ cùng các cán bộ, nhân viên ngoại giao của Đại sứ quán Cuba đã dành ra ròng rã một tháng trời để trực tiếp quan tâm, thẩm định, đối chiếu và kiểm tra tính xác thực của toàn bộ hệ thống tư liệu. Quá trình làm việc công phu ấy chính là sự bảo chứng cao nhất cho thấy phương pháp báo chí điều tra lịch sử, nguyên tắc kiên quyết loại bỏ tài liệu giả định, cùng việc đối chiếu chéo hơn 40.000 đơn vị tư liệu đã đạt đến độ chuẩn xác và khách quan tuyệt đối.
Sự bồi đắp và hoàn thiện từ những góp ý chân thực: Sau một tháng rà soát tỉ mỉ, những ý kiến đóng góp vô cùng chân thực, sâu sắc từ phía Đại sứ quán đã giúp tôi bổ sung, mài giũa thêm nhiều nội dung để tác phẩm trở nên bao quát, toàn diện và có chiều sâu lịch sử sắc sảo hơn. Đó chính là minh chứng sinh động cho ngoại giao nhân dân bền chặt, là sự đồng điệu từ trái tim đến trái tim giữa những người cùng chung lý tưởng.
Sự khẳng định tình cảm gắn kết và động lực lan tỏa giá trị: Việc Đại sứ quán Cuba thấu hiểu, trân trọng hệ thống năm tố chất FIDEL cùng những câu chuyện ngoại giao nhân dân có qua có lại đã khẳng định cuốn sách chạm đúng bản chất thiêng liêng: Lãnh tụ Fidel Castro và nhân dân Cuba luôn khắc ghi trong trái tim người Việt, và ngược lại, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đất nước Việt Nam kiên cường luôn hiện hữu trong tâm hồn Cuba. Đây là nguồn động lực mạnh mẽ để tiếp tục sứ mệnh lan tỏa những giá trị cao đẹp đó đến với thế hệ trẻ.
Có thể nói, sự đồng hành, thẩm định kỹ lưỡng và đánh giá cao từ phía Đại sứ quán Cuba chính là mảnh ghép hoàn hảo, khẳng định cuốn sách không chỉ là một công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu, mà còn là một nhịp cầu tinh thần vững chắc nối liền quá khứ hào hùng với hiện tại và tương lai.
PV: Từ câu chuyện Việt Nam - Cuba trong những năm tháng chiến tranh đến bối cảnh thế giới nhiều biến động hiện nay, theo ông, di sản của tình hữu nghị ấy có thể gợi mở những bài học gì cho cách các quốc gia xây dựng lòng tin, sự hợp tác và quan hệ bền vững?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Từ câu chuyện Việt Nam - Cuba trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt cho đến bối cảnh thế giới đầy rẫy những biến động phức tạp và thách thức toàn cầu hiện nay, di sản của tình hữu nghị đặc biệt ấy vượt lên trên khuôn khổ song phương để trở thành một biểu tượng trường tồn, một cẩm nang tư tưởng vô giá. Từ mối quan hệ mẫu mực này, chúng ta có thể đúc rút và mở rộng những bài học sâu sắc cho cách các quốc gia trên thế giới xây dựng lòng tin, thúc đẩy hợp tác và vun đắp các mối quan hệ bền vững:
Lòng tin chiến lược được tôi luyện từ sự chân thành và chia sẻ gian khó: Lòng tin giữa các quốc gia không thể đo lường bằng những toan tính thực dụng ngắn hạn hay các thỏa thuận ngoại giao bề nổi, mà phải được kiểm chứng qua những thử thách cam go nhất. Giống như cách Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu vì Việt Nam, sự tôn trọng và sát cánh bên nhau trong những giờ phút hiểm nghèo chính là thứ "vữa gắn kết" bền chặt nhất để tạo nên một mối quan hệ không gì lay chuyển nổi.
Chủ nghĩa quốc tế trong sáng là giải pháp cho các thách thức toàn cầu: Trong một thế giới mà nhiều quốc gia vẫn dễ rơi vào bẫy của lợi ích vị kỷ hay chủ nghĩa bảo hộ, quan hệ Việt Nam - Cuba minh chứng rằng sự hợp tác chân chính phải xuất phát từ tinh thần đoàn kết quốc tế, tôn trọng độc lập, chủ quyền và khát vọng chung. Khi lấy con người và sự phát triển bền vững làm trung tâm, chúng ta mới có đủ sức mạnh để chung tay giải quyết những bài toán sống còn như biến đổi khí hậu hay an ninh phi truyền thống.
Ngoại giao nhân dân là cái gốc của mọi quan hệ bền vững: Bên cạnh các văn kiện chính trị cấp cao, chính những câu chuyện đời thường dung dị giữa các chuyên gia, bác sĩ, kỹ sư và người dân hai nước với sự qua lại nghĩa tình đã tạo nên nhịp cầu nhân bản nhất. Bài học đặt ra là mọi liên kết quốc tế muốn trường tồn đều phải bén rễ sâu sắc vào tâm hồn, tình cảm và sự thấu hiểu lẫn nhau giữa nhân dân các nước.
Kiên định độc lập, tự chủ và không ngả nghiêng trước sóng gió: Nhìn vào tấm gương của Fidel Castro và Chủ tịch Hồ Chí Minh, các quốc gia học được bài học lớn về việc giữ vững ngọn cờ độc lập, tự chủ, tuyệt đối không bị cuốn theo các toan tính ngắn hạn hay sức ép chọn phe, đồng thời luôn chủ động mở rộng vòng tay đoàn kết để kiến tạo một thế giới hòa bình, công bằng.
Có thể khẳng định, di sản của tình hữu nghị Việt Nam - Cuba chính là thông điệp mạnh mẽ gửi đến nhân loại rằng: Những giá trị cốt lõi về lòng trung thành, phẩm giá, sự chân thành và đoàn kết sẽ luôn là kim chỉ nam vững chắc để các quốc gia vượt qua mọi ngã rẽ phức tạp của thời đại.
PV: Với công trình nghiên cứu đồ sộ về Chủ tịch Fidel Castro và tình hữu nghị Việt Nam - Cuba này, thông điệp lớn nhất mà ông muốn truyền tải về Fidel, về đất nước Cuba và về mối quan hệ đặc biệt giữa hai quốc gia, hai dân tộc là gì?
Nhà báo Vương Xuân Nguyên: Thông qua công trình nghiên cứu công phu về Lãnh tụ Fidel Castro và mối quan hệ đặc biệt giữa hai nước, thông điệp cốt lõi và xuyên suốt mà tôi muốn gửi gắm đến bạn đọc chính là: Sự trường tồn của những giá trị cao đẹp vượt lên trên mọi biến động của thời gian, được bồi đắp bằng lòng trung thành tuyệt đối, phẩm giá, sự chân thành và tình nghĩa sắt son giữa hai dân tộc cách mạng.
Cụ thể, thông điệp ấy được kết tinh qua những tầng ý nghĩa sâu sắc và toàn diện sau:
Về Lãnh tụ Fidel Castro, biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và nhân cách lớn: Fidel không chỉ là một vị Tổng tư lệnh thiên tài, một nhà chiến lược lỗi lạc với tầm nhìn xa trông rộng, mà còn là hiện thân sáng ngời của hệ giá trị FIDEL (Fidelidad, Internacionalismo, Dignidad, Educación, Líder). Ngài là minh chứng cho một nhân cách vĩ đại luôn gắn liền lý tưởng cách mạng với vận mệnh nhân dân, dám nghĩ, dám làm và nói đi đôi với làm từ những quyết sách chiến lược như hỗ trợ con đường Trường Sơn, năm công trình trọng điểm cho đến chuyến thăm lịch sử đầy dũng cảm tới vùng lửa đạn Quảng Trị năm 1973.
Về đất nước và nhân dân Cuba, tấm lòng chí nghĩa, chí tình và sự hy sinh cao cả: Cuba hiện lên không chỉ qua những trang biên niên sử hào hùng mà còn qua hình ảnh những con người bình dị như các y bác sĩ, kỹ sư, chuyên gia tận tụy sát cánh cùng Việt Nam. Đó là minh chứng cho một dân tộc tuy cách xa nửa vòng trái đất nhưng luôn sẵn sàng chia sẻ cọng rau bẻ nửa, sẵn sàng hiến dâng cả máu vì sự nghiệp chính nghĩa của Việt Nam. Sự giúp đỡ vô tư, trong sáng ấy chính là đỉnh cao của chủ nghĩa quốc tế chân chính.
Về mối quan hệ đặc biệt Việt Nam - Cuba, tình bạn thủy chung, son sắt giữa hai dân tộc: Mối quan hệ giữa hai nước vượt qua mọi khuôn khổ ngoại giao thông thường để trở thành một thứ tình cảm ruột thịt, "có qua có lại" từ trái tim đến trái tim. Đúng như ngài Đại sứ Cuba đã khẳng định trong lời tựa cuốn sách, Lãnh tụ Fidel Castro và nhân dân Cuba luôn khắc ghi trong trái tim người Việt, và ngược lại, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đất nước Việt Nam kiên cường luôn hiện hữu vĩnh cửu trong tâm hồn nhân dân Cuba. Đó là biểu tượng sáng ngời của ngoại giao nhân dân.
Về bài học thời đại và trách nhiệm cho thế hệ mai sau: Từ di sản thiêng liêng ấy, thông điệp cuối cùng hướng tới việc tiếp lửa cho thế hệ trẻ và cộng đồng quốc tế: Giữa một thế giới đầy rẫy những biến động khốc liệt, thách thức truyền thống và phi truyền thống, mỗi con người và quốc gia cần kiên định giữ vững lập trường độc lập, tự chủ, bồi đắp lòng tin chiến lược bằng sự chân thành, không ngả nghiêng trước sóng gió. Tình hữu nghị Việt Nam - Cuba chính là minh chứng sống động rằng tình đoàn kết quốc tế và nhân văn sẽ luôn là ngọn hải đăng soi đường cho nhân loại hướng tới hòa bình và phát triển bền vững.
Hơn thế nữa, mối quan hệ hữu nghị son sắt đặc biệt giữa Việt Nam và Cuba đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh, Anh hùng dân tộc Cuba José Martí cùng Tổng tư lệnh Fidel Castro đặt nền móng vững chắc, và nay đang được các thế hệ lãnh đạo cùng nhân dân hai nước tiếp tục vun đắp qua thời gian. Thông qua những phẩm chất cao quý của Fidel và nội dung cốt lõi của cuốn sách, chúng ta không chỉ bày tỏ lòng tôn vinh sâu sắc đối với vị lãnh tụ vĩ đại cùng mối quan hệ hữu nghị đặc biệt, mà còn góp phần khẳng định những giá trị của thời đại bất biến thông qua sức sống trường tồn của mối quan hệ mẫu mực Việt Nam - Cuba.
Đồng thời, công trình này cũng mang sứ mệnh giáo dục sâu sắc về lòng biết ơn, khơi dậy tinh thần tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm xã hội trong mỗi người trẻ tuổi. Bằng cách nhìn nhận lịch sử qua lăng kính khách quan, khoa học và đong đầy cảm xúc, tác phẩm hy vọng sẽ trang bị cho thế hệ hôm nay và mai sau một nền tảng tư liệu vững chắc, một bệ phóng tinh thần mạnh mẽ để tiếp tục viết tiếp những chương mới hào hùng, vun đắp cho tình hữu nghị Việt Nam - Cuba mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững trước mọi thử thách của thời gian.
PV: Xin chân thành cảm ơn!
