Hội thảo do Trường Đại học Luật TP.HCM tổ chức, quy tụ đông đảo nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, đại diện cơ quan tư pháp, tổ chức hành nghề luật cùng các cơ sở đào tạo, nghiên cứu trên cả nước nhằm đánh giá toàn diện việc thi hành Luật Đất đai 2024 và đề xuất định hướng hoàn thiện chính sách trong thời gian tới.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Trần Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM, cho biết đất đai luôn là nguồn lực chiến lược, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và ổn định chính trị.
Theo ông Dũng, Luật Đất đai 2024 đã tạo ra nhiều đổi mới đáng kể trong công tác quản lý và sử dụng đất, góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ nhiều vấn đề mới liên quan đến quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư, giá đất, khả năng tiếp cận đất đai của doanh nghiệp và quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực này.
Trong bối cảnh Chính phủ đã trình đề xuất bổ sung Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai vào Chương trình lập pháp năm 2026, ông Dũng cho rằng hội thảo có ý nghĩa quan trọng trong việc tổng kết thực tiễn thi hành luật, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình hoàn thiện thể chế đất đai.
Ban tổ chức cho biết hội thảo nhận được 57 đề xuất tham luận, tiếp nhận 41 bài viết hoàn chỉnh và tuyển chọn 25 tham luận chất lượng để công bố trong kỷ yếu.
Đề xuất tăng vai trò của cơ chế thị trường trong quan hệ đất đai
Tại phiên làm việc thứ nhất, PGS.TS. Lưu Quốc Thái, giảng viên cao cấp Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật TP.HCM, trình bày tham luận về yếu tố thị trường trong quan hệ đất đai giữa Nhà nước và người sử dụng đất.
Ông cho rằng quá trình hoàn thiện pháp luật đất đai cần đặt yếu tố thị trường ở vị trí trung tâm. Theo đó, đất đai không chỉ là tài nguyên mà còn là tài sản, hàng hóa và tư liệu sản xuất quan trọng trong nền kinh tế thị trường.
Từ góc nhìn này, tham luận đề xuất tăng cường cơ chế thương lượng trong các giao dịch đất đai, xem thu hồi đất bằng quyết định hành chính là biện pháp cuối cùng. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy thị trường quyền sử dụng đất vận hành minh bạch, hiệu quả hơn và bảo đảm sự cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Liên quan đến công tác quy hoạch, nhóm tác giả ThS. Ngô Gia Hoàng và ThS. Hoàng Thị Biên Thùy phân tích những yêu cầu mới đặt ra đối với hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Nhóm nghiên cứu kiến nghị tinh gọn hệ thống quy hoạch, tăng cường tính minh bạch trong điều chỉnh quy hoạch, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin và quyền tham gia của người dân đối với các quyết định liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất. Đồng thời, cần có cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả để hạn chế tình trạng "quy hoạch treo" kéo dài nhiều năm.
Một trong những nội dung thu hút nhiều sự quan tâm là tham luận của PGS.TS.GVCC Phan Trung Hiền và NCS.ThS. Nguyễn Dương Anh Thắng, Trường Đại học Cần Thơ, về những điểm nghẽn trong quy định thu hồi đất.
Nhóm tác giả chỉ ra ba vấn đề nổi bật cần tiếp tục hoàn thiện, gồm căn cứ thu hồi đất khi không còn kế hoạch sử dụng đất hằng năm cấp huyện, việc xác định rõ mục đích thu hồi đất nhằm phân biệt lợi ích công cộng với lợi ích thương mại và các quy định liên quan đến trình tự, thủ tục thu hồi đất.
Theo nhóm nghiên cứu, việc hoàn thiện cơ chế thu hồi đất cần hướng đến bảo đảm quyền tham gia của người dân, tăng tính minh bạch và công bằng trong bảo vệ quyền lợi của người có đất bị thu hồi.
Giá đất và tái định cư tiếp tục là vấn đề trọng tâm
Ở phiên làm việc thứ hai, các chuyên gia tập trung phân tích những nội dung liên quan đến giá đất, tái định cư và cơ chế trao quyền sử dụng đất.
TS. Phạm Văn Võ cho rằng giá đất cụ thể phải phản ánh đúng giá trị của từng thửa đất tại từng thời điểm và cho từng mục đích áp dụng khác nhau. Việc áp dụng bảng giá đất kết hợp hệ số điều chỉnh theo các quy định hiện hành cần tiếp tục được hoàn thiện để tiệm cận hơn với giá thị trường.
Theo ông, đây là yếu tố quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đất đai, đồng thời bảo đảm quyền lợi của các chủ thể liên quan.
Trong khi đó, nhóm tác giả Cao Minh Trí, TS. Nguyễn Thị Anh và NCS.ThS. Nguyễn Văn Trường nhấn mạnh tái định cư không nên chỉ dừng ở việc bố trí nơi ở mới mà cần bảo đảm điều kiện sống và sinh kế bền vững cho người dân sau thu hồi đất.
Từ thực tiễn nhiều địa phương, nhóm nghiên cứu chỉ ra những bất cập liên quan đến chất lượng các khu tái định cư, mức độ tham gia của người dân trong quá trình triển khai và việc hiện thực hóa mục tiêu giúp người dân có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Khép lại phần trình bày tham luận, TS.CCV. Ninh Thị Hiền phân tích những vấn đề pháp lý trong hoạt động trao quyền sử dụng đất của Nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
Theo bà, thực tiễn đấu giá quyền sử dụng đất cho thấy vẫn tồn tại tình trạng “hành chính hóa” các quan hệ dân sự về đất đai. Do đó, cần nghiên cứu chuyển dần hoạt động trao quyền sử dụng đất sang cơ chế vận hành theo nguyên tắc thị trường, bảo đảm tính bình đẳng, cạnh tranh và minh bạch giữa các chủ thể tham gia.
