Khi dòng chảy thời gian liên tục cuốn đi những nhịp sống vội vã, việc trở về với những không gian văn hóa - lịch sử cội nguồn luôn mang lại cho lòng người những lắng đọng sâu xa. Đặc biệt đối với người viết bài này, hành trình trở về khu lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại làng An Xá (Quảng Trị) không đơn thuần là một chuyến đi tìm về quá khứ, mà còn là cuộc hội ngộ tâm linh đầy xúc động của những ký ức sâu kín.
Đã có nhiều năm được gắn bó, được trực tiếp tiếp xúc và lắng nghe nhiều câu chuyện kể về Đại tướng cũng như những người đồng chí, bè bạn của Người, mỗi bước chân đặt xuống mảnh đất quê hương ấy lại mở ra một không gian tâm tưởng bồi hồi, để rồi bao kỷ niệm xưa cũ ùa về trong niềm xúc động nghẹn ngào.
Mở đầu bài thơ, bức tranh không gian lịch sử và tầm vóc của người anh hùng dân tộc được khắc họa hào hùng qua những vần thơ đanh thép:
"Đại nghĩa rạng ngời khắp nơi nơi,
Tướng tài lưu dấu trọn muôn đời.
Võ công quét sạch bầy xâm lược,
Nguyên khí vun bồi đẹp đất trời."
Đặt những câu thơ trên trong không gian bao la của non sông đất nước, ta thấy rõ sự gắn kết kỳ diệu giữa cuộc đời Đại tướng với vận mệnh của dân tộc. Cụm từ "đại nghĩa" vang lên như một định mệnh sáng ngời, gói gọn đạo lý làm người và tư tưởng quân sự nhân văn của Người: lấy nhân nghĩa để thắng hung tàn, đem chí nhân để thay cường bạo. Tác giả đã rất tinh tế khi lồng ghép họ và tên của Đại tướng vào mạch thơ một cách tự nhiên, trang trọng: Võ gắn liền với "tướng tài", Nguyên tạo nên "nguyên khí", và Giáp mở ra khoảnh khắc hội ngộ.
So với những áng văn xuôi ngợi ca thông thường, cách cấu tứ bằng thơ luật mang lại một sức nén nội tâm mạnh mẽ hơn rất nhiều. Câu thơ "võ công quét sạch bầy xâm lược" gợi nhắc lại những chiến công lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu từ Điện Biên Phủ đến Đại thắng mùa Xuân 1975. Nhưng điều làm nên chiều sâu nhân văn lớn nhất chính là "nguyên khí vun bồi đẹp đất trời". Đại tướng không chỉ là vị tướng lừng danh trên chiến trường, mà Người còn là hiện thân của nguyên khí quốc gia, người đã góp phần bồi đắp sức sống trường tồn cho dân tộc trong những năm gần đây cũng như suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước.
Nếu bốn câu thơ đầu đưa ta bay bổng cùng hào khí sử thi, thì bốn câu tiếp theo lại kéo tâm tưởng người đọc về với những rung động rất đỗi đời thường, sâu kín tại chính mảnh đất sinh thành:
"Giáp mặt quê nhà lòng thổn thức,
An Xá chiều nay dạ bồi hồi.
Đất trời sinh tụ ngời anh kiệt,
Việt sử vang danh rạng giống nòi!"
Khoảnh khắc "giáp mặt quê nhà" chứa đựng một sức nặng cảm xúc vô cùng lớn. Đứng trên mảnh đất An Xá (Quảng Trị) thanh bình, mang theo cả gia tài ký ức từ những năm tháng được gần gũi, lắng nghe những câu chuyện kể về cuộc đời và nhân cách của Đại tướng, sự giao hòa thiêng liêng ấy càng trở nên sâu sắc và ngập tràn xúc động. Hai từ láy "thổn thức" và "bồi hồi" diễn tả chân thực cái xao động trong tâm hồn người con đang hướng về cội nguồn. Sự vĩ đại của một huyền thoại quân sự thế giới hóa ra lại bắt nguồn từ những gì giản dị nhất của làng quê Việt Nam, từ chính nhân cách trong sáng, mẫu mực mà những người thân cận từng được thụ giáo.
Chính mảnh đất An Xá qua bao đời đã trở thành chốn "đất trời sinh tụ ngời anh kiệt". Truyền thống văn hóa, tinh thần quật cường của dải đất miền Trung nắng gió đã dung dưỡng nên một nhân cách lớn, một trí tuệ lớn. Để rồi, khép lại bài thơ là âm hưởng tự hào của câu thơ cuối: "Việt sử vang danh rạng giống nòi!". Đó không chỉ là lời ca ngợi công trạng, mà còn là sự đúc kết mang tầm vóc triết lý lịch sử sâu sắc về cội nguồn sức mạnh của dân tộc Việt Nam qua các thời kỳ.
Nhìn rộng ra trong bối cảnh hiện nay, chính những kỷ niệm sâu sắc và nghĩa tình ấy trở thành ngọn lửa soi đường, thôi thúc người viết tự nguyện tự răn mình: phải sống tốt hơn, làm tốt hơn nữa trong từng công việc thường ngày để cống hiến thiết thực cho non sông đất nước, xứng đáng với sự kỳ vọng và tấm gương sáng ngời của các thế hệ cha ông đi trước.
