Tầm nhìn chiến lược và sự tương thích của hệ thống chính sách quốc gia
Để giải quyết các bài toán vĩ mô trên, Lộ trình toàn cầu ra đời với cách tiếp cận tổng thể nhằm hướng dẫn chuyển đổi hiệu quả hệ thống lương thực thực phẩm, đáp ứng yêu cầu thực hiện mục tiêu thiên niên kỷ thứ hai (không còn nạn đói) và ứng phó với biến đổi khí hậu thông qua một hệ thống sáu mục tiêu an ninh lương thực và dinh dưỡng, sáu mục tiêu khí hậu, hai mươi nhiệm vụ trọng tâm trải rộng trên mười lĩnh vực cốt lõi với một trăm hai mươi hành động cụ thể. Để hiện thực hóa lộ trình này, điều kiện tiên quyết bao gồm chủ trương và chính sách đúng đắn, công nghệ tiên tiến, phối hợp tổ chức thực hiện tốt, cùng với nguồn lực được bố trí thỏa đáng. Qua quá trình các nhóm chuyên gia xem xét một trăm lẽ ba chủ trương của Đảng, Quốc hội, các chiến lược, chương trình, đề án của Chính phủ, đề án của các bộ và địa phương còn hiệu lực thi hành, hệ thống chính sách hiện hành của Việt Nam đã bao phủ hầu hết các lĩnh vực và hành động, chủ yếu nằm trong các nghị quyết, chiến lược và đề án. Cụ thể, Việt Nam đã xây dựng được hệ thống chủ trương, chính sách và khung pháp lý khá toàn diện phục vụ chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm, với các mục tiêu về lương thực và dinh dưỡng đặt ra cao hơn và đạt nhanh hơn so với mặt bằng chung, trong khi các mục tiêu về khí hậu còn thiếu hoặc thấp so với FAO, đòi hỏi cần được cập nhật và nâng cao.
Lựa chọn hành động ưu tiên và những điểm nghẽn chính sách cần tháo gỡ
Trong tổng số một trăm hai mươi hành động do FAO đề ra, tất cả các lĩnh vực đều phù hợp và hầu hết các hành động đều phù hợp với một trăm mười lăm trên một trăm hai mươi hành động, nhưng cần được cụ thể hóa cho Việt Nam và chọn hành động ưu tiên để thực hiện. Bên cạnh đó, một số hành động ít phù hợp như về đồng cỏ hay sinh khối cho nấu nướng cần được lược bỏ, đồng thời cần bổ sung một số hành động có yêu cầu cao ở Việt Nam bao gồm nâng cao hiệu quả chăn nuôi nông hộ, phát triển hệ thống giết mổ và chế biến hiện đại, nâng cao tính bền vững ngành thủy sản, nâng cao giá trị gia tăng ngành trồng trọt, hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng thực phẩm, nâng cao năng suất rừng trồng, tích tụ đất đai và chống thoái hóa đất, chống ô nhiễm nguồn nước, phát triển công nghệ win-win, cùng với phát triển nguồn nhân lực, tiêu chuẩn, quy định pháp lý và hạ tầng quản lý cơ sở dữ liệu. Dựa trên các tiêu chí đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, nâng cao thu nhập của nông dân, giảm phát thải khí nhà kính và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu với thang điểm cao từ ba, trung bình hai, thấp một, các chuyên gia đã đề xuất ba mươi chín hành động ưu tiên đạt từ tám đến mười điểm để tập trung nguồn lực triển khai.
TS. Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
Tuy nhiên, phân tích sâu hơn về mặt chính sách dưới góc độ chuyên gia, TS. Cao Đức Phát chỉ ra rằng Việt Nam đã cụ thể hóa và đang thực hiện một số hành động, tập trung cao vào lĩnh vực trồng trọt đối với cây lúa và lâm nghiệp, nhưng đa số chủ trương vẫn cần được tiếp tục cụ thể hóa để tổ chức thực hiện. Nhiều chính sách vẫn cần tiếp tục được cụ thể hóa, hoàn thiện và bổ sung, nhất là trong lĩnh vực chống thất thoát, lãng phí lương thực thực phẩm vốn là mảng chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh. Bên cạnh đó, một số chính sách cần xem xét điều chỉnh, nhất là về quản lý đất đai và nước, đồng thời thiếu cơ chế phối hợp thực hiện và chưa làm rõ nguồn lực để thực hiện. Nhằm tạo ra một bước chuyển biến mạnh mẽ và đồng bộ hơn, hệ thống chính sách cần tập trung vào các hướng ưu tiên như cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh trong lĩnh vực lương thực thực phẩm, khuyến khích tập trung ruộng đất và quản lý chuyển đổi mục đích sử dụng đất, điều chỉnh chính sách tài chính trong sử dụng nước, điều chỉnh và nâng cao năng lực hệ thống quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm, phát triển công nghệ vừa nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh vừa giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số, và ban hành chính sách mới về giảm tổn thất và lãng phí lương thực thực phẩm.
Định hướng kiến nghị và triển vọng tương lai của ngành nông nghiệp
Từ những phân tích sắc sảo và mang tầm chiến lược đó, các kiến nghị gửi tới Thủ tướng Chính phủ và các cơ quan quản lý tập trung vào việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Lộ trình, rà soát làm rõ các mục tiêu nhiệm vụ, cụ thể hóa thay thế và bổ sung hành động đáp ứng yêu cầu của Việt Nam, ban hành bổ sung kế hoạch và chính sách để thực hiện từng hành động cụ thể, tiếp tục điều chỉnh bổ sung cơ chế chính sách chủ yếu dựa vào cơ chế thị trường để tạo động lực khuyến khích người dân và doanh nghiệp tham gia, làm rõ hơn phân công và cơ chế phối hợp giữa các bộ ngành và địa phương, bố trí nguồn lực để thực hiện, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế. Theo TS. Cao Đức Phát, để hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm, Việt Nam cần tiếp tục nhận được sự hợp tác, hỗ trợ tích cực từ FAO và cộng đồng quốc tế, nhất là trong chia sẻ kinh nghiệm, chuyển giao công nghệ và huy động nguồn lực cho các chương trình chuyển đổi bền vững. Hơn thế nữa, theo các chuyên gia, việc tiếp tục vận dụng Lộ trình Toàn cầu của FAO sẽ giúp Việt Nam củng cố vai trò dẫn dắt trong khu vực, đồng thời đóng góp tích cực vào các mục tiêu toàn cầu về an ninh lương thực, dinh dưỡng, ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Kết quả của tiến trình này cũng sẽ là cơ sở để định hình các ưu tiên và lộ trình hành động cho các giai đoạn tiếp theo, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và đối tác phát triển để qua đó huy động nguồn lực xây dựng hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm, bền vững và có khả năng chống chịu cao, phục vụ hiệu quả hơn cho người dân, nền kinh tế và môi trường trong bối cảnh hiện nay.
