“HTX kiểu mới” và bản chất không đổi của hợp tác xã

Một khái niệm quen mà lạ

“HTX kiểu mới” là cụm từ thường xuyên xuất hiện trong các hội nghị và trên báo chí về kinh tế tập thể ở Việt Nam. Ngày 7/3/2016, Liên minh HTX Việt Nam ban hành Bộ 10 tiêu chí chính thức và 2 tiêu chí khuyến khích để đánh giá HTX kiểu mới hoạt động hiệu quả [1].

Thế nhưng, đến nay khái niệm này vẫn chưa được định nghĩa trong văn bản pháp luật. Năm 2022, khi định hướng sửa đổi Luật HTX, Nghị quyết số 111/NQ-CP của Chính phủ nêu rõ cần “tiếp thu, thể chế hóa các mô hình HTX kiểu mới thành công ở nước ta” [2]. Tuy vậy, Luật Hợp tác xã 2023 được Quốc hội thông qua sau đó không sử dụng cụm từ “HTX kiểu mới” [3].

Từ năm 2016, đã có ý kiến chỉ ra rằng khái niệm này “chưa có văn bản chính thống trong các cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương”, và ở nhiều địa phương còn “sự nhận diện không thống nhất về HTX kiểu mới” [1]. Bộ tiêu chí nêu trên cũng chỉ áp dụng trong nội bộ hệ thống Liên minh HTX [1].

Câu hỏi đặt ra rất đơn giản: “mới” là mới so với cái gì? Và trên thế giới, người ta có nói về một “HTX kiểu mới” không? Bài viết này xin đóng góp một góc nhìn để trả lời hai câu hỏi đó.

Ở Việt Nam: “mới” là mới so với HTX trước Đổi mới

Ở Việt Nam, “kiểu mới” trước hết được dùng để phân biệt với HTX kiểu cũ trong giai đoạn trước Đổi mới. Theo ông Phạm Văn An, khi đó là Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, cách gọi này có từ đợt chuyển đổi HTX theo Luật HTX 1996 [1].

Theo quan điểm của người viết, HTX kiểu cũ thất bại vì được thành lập theo chỉ đạo chứ không dựa trên sự tự nguyện, và chia lợi theo kiểu cào bằng. Ngược lại, HTX kiểu mới được mô tả là hỗ trợ thành viên sản xuất hàng hóa, làm cầu nối giữa thành viên với doanh nghiệp và bảo vệ lợi ích của thành viên [1]. Quan trọng hơn, HTX kiểu mới không thay thế kinh tế hộ [4].

Nếu đối chiếu với định nghĩa của Liên minh HTX quốc tế (ICA), thì đó không phải là điều gì mới. ICA định nghĩa HTX là một hiệp hội tự chủ của những người tự nguyện tập hợp lại, thông qua một doanh nghiệp đồng sở hữu và được kiểm soát dân chủ [5]. Đó cũng là tinh thần mà Friedrich Wilhelm Raiffeisen đã đặt nền móng ở Đức từ thế kỷ 19.

Nói cách khác, “HTX kiểu mới” của Việt Nam là mới đối với chúng ta, chứ không mới đối với thế giới. Nó là sự quay về với bản chất vốn có của HTX, chứ không phải một mô hình mới được phát minh.

Thế giới gọi cái gì là “mới”?

Trong các tài liệu quốc tế mà người viết tham khảo, không có khái niệm chính thức nào tương đương “HTX kiểu mới”. Khi giới nghiên cứu nói tới những mô hình HTX “mới”, họ thường nhắc tới hai hiện tượng.

HTX thế hệ mới (New Generation Cooperatives – NGC) ở Mỹ

Trong thập niên 1990, hàng chục HTX chế biến nông sản với số thành viên giới hạn ra đời ở North Dakota và Minnesota. Đặc điểm tổ chức then chốt của chúng là gắn vốn góp của nông dân với quyền giao sản phẩm [6].

Ví dụ tiêu biểu là Dakota Growers Pasta. Năm 1991, nông dân trồng lúa mì cứng ở North Dakota muốn nâng giá trị sản phẩm, nên lập ý tưởng xây nhà máy xay và sản xuất mì ống do chính họ sở hữu [7]. Mỗi thành viên ký hợp đồng với HTX, cam kết mỗi năm giao một giạ lúa mì cho mỗi cổ phần mình nắm giữ [8].

Cổ phần và quyền giao hàng trong NGC có thể chuyển nhượng, nhưng NGC vẫn giữ nguyên tắc một thành viên – một phiếu [9]. Số thành viên bị giới hạn theo công suất nhà máy [10].

Kết cục của phong trào này đáng suy ngẫm. Theo Michael Boland, hơn 200 kế hoạch kinh doanh đã được viết ra, nhưng chỉ khoảng 75 dự án xây được nhà máy. Đến năm 2017, ước tính chỉ còn chưa đến 30 HTX giữ được tư cách “thế hệ mới” [10].

Ngay cả những NGC thành công nhất như Dakota Growers Pasta và U.S. Premium Beef cũng đã rời bỏ hình thức HTX và bị nhà đầu tư bên ngoài mua lại [10]. Dakota Growers Pasta chuyển thành công ty từ ngày 1/7/2002, sau khi thành viên biểu quyết thông qua, với mục đích huy động vốn [7][8].

HTX lai (hybrid cooperatives) ở châu Âu

Hai nhà kinh tế học Chaddad và Cook đã xếp các mô hình HTX giữa hai cực: HTX truyền thống và doanh nghiệp hướng tới nhà đầu tư. Ở giữa là năm mô hình phi truyền thống mà HTX có thể áp dụng để giảm bớt khó khăn về vốn [11].

Theo Jos Bijman (Đại học Wageningen, Hà Lan), các HTX lớn ở châu Âu đang trở thành HTX lai để tìm thêm vốn chủ sở hữu [12]. HTX lai giữ cơ chế quản trị HTX ở mức cao nhất có thể, nhưng cho phép nhà đầu tư bên ngoài góp vốn [13].

Rabobank, ngân hàng HTX của Hà Lan, là một ví dụ. Từ tháng 1/2014, nhà đầu tư bên ngoài được phép mua chứng chỉ thành viên của Rabobank [14]. Những người nắm giữ chứng chỉ đã biểu quyết với đa số áp đảo để niêm yết chúng trên sở giao dịch Amsterdam [15].

Cũng có những HTX lớn chọn hướng khác để củng cố vốn. Ngày 16/6/2021, Hội đồng thành viên của HTX sữa FrieslandCampina (Hà Lan) thông qua cơ chế vốn mới với đa số lớn [16]. Từ 1/1/2022, một phần quan trọng trong vốn của thành viên được gắn với lượng sữa họ giao, qua “chứng chỉ giao hàng” trị giá 8 euro cho mỗi 100 kg sữa [16][17].

Nguồn bảng: [5], [9], [10], [12], [13], [15], [18].

Mới về cách huy động vốn, không mới về bản chất

Nhìn kỹ, cái “mới” của các mô hình trên nằm ở cách huy động và gắn kết vốn, chứ không nằm ở bản chất. NGC cần vốn để xây nhà máy chế biến, còn các HTX lớn ở châu Âu cần thêm vốn chủ sở hữu để cạnh tranh.

Ở NGC, ba đặc điểm khác biệt cốt lõi của HTX vẫn được giữ lại:

•          Thành viên là khách hàng đầu tiên. Thành viên góp vốn để được giao sản phẩm cho chính nhà máy của mình.

•          Quyền lợi gắn với mức độ sử dụng dịch vụ. NGC còn đi xa hơn, gắn cả nghĩa vụ góp vốn với lượng hàng giao. FrieslandCampina cũng đi theo hướng này.

•          Mỗi thành viên một phiếu. Ngay cả khi cổ phần có thể chuyển nhượng, quyền biểu quyết vẫn không phụ thuộc vào số vốn [9].

Khi yếu tố vốn lấn át, bản sắc của HTX cũng mất theo. Trường hợp Dakota Growers Pasta là minh chứng: sau khi chuyển thành công ty, nghĩa vụ giao lúa mì của thành viên chấm dứt, và giới hạn sở hữu dành cho nông dân cũng bị xóa bỏ [8]. Phần sở hữu của thành viên được chuyển thành cổ phiếu phổ thông và cổ phiếu ưu đãi [19].

Đối với HTX lai, ICA cũng cảnh báo: ngay cả khi thành viên vẫn giữ quyền kiểm soát về pháp lý, nhà đầu tư bên ngoài vẫn có thể gây ảnh hưởng lên HTX [20].

Cần lưu ý thêm: các thay đổi lớn nêu trên đều được quyết định thông qua biểu quyết nội bộ của thành viên Dakota Growers, Hội đồng thành viên FrieslandCampina, những người nắm giữ chứng chỉ Rabobank [7][15][16]. Những người chủ của HTX tự quyết định con đường của mình, dù đó là con đường đổi mới hay rời bỏ mô hình HTX.

Bài học cho Việt Nam

Từ kinh nghiệm quốc tế, người viết xin đề xuất một số gợi ý cho việc phát triển HTX tại Việt Nam.

Thứ nhất, nên thay “HTX kiểu mới” bằng “HTX đúng bản chất”. Điều chúng ta cần không phải một mô hình mới, mà là HTX vận hành đúng bản chất. Tiêu chí đánh giá nên xuất phát từ thành viên: khả năng đáp ứng nhu cầu thành viên, mức độ sử dụng dịch vụ, tính minh bạch trong chia lãi và sự tham gia của thành viên vào các quyết định quan trọng.

Thứ hai, học cách gắn vốn với mức độ sử dụng dịch vụ. Đây là điểm đáng học nhất từ NGC và FrieslandCampina. Thay vì cho người góp vốn lớn nhiều phiếu hơn, HTX có thể đặt mức vốn góp tương ứng với lượng sản phẩm, dịch vụ mà thành viên cam kết giao dịch. Cách làm này vừa huy động được vốn, vừa giữ được bản chất “đối nhân”.

Thứ ba, biến cam kết của thành viên thành một hợp đồng rõ ràng. Trong quá trình làm việc với các HTX, người viết đã gặp không ít trường hợp thành viên cam kết giao hàng cho HTX, nhưng khi giá thị trường cao hơn thì lại bán ra ngoài. Ở Dakota Growers Pasta, nghĩa vụ giao hàng được ghi trong hợp đồng mà mỗi thành viên bắt buộc phải ký [8].

Thứ tư, thận trọng với nguồn vốn không đi kèm việc sử dụng dịch vụ. Luật HTX 2023 đã có loại “thành viên liên kết góp vốn”: người chỉ góp vốn, không sử dụng sản phẩm, dịch vụ và không góp sức lao động vào HTX [3]. Bài học từ HTX lai cho thấy nguồn vốn này cần được sử dụng có chọn lọc. Trọng tâm vẫn phải là phát triển thành viên chính thức.

Thứ năm, đổi mới phải đến từ thành viên. Trong các ví dụ trên, những thay đổi quan trọng đều do thành viên biểu quyết. Muốn vậy, thành viên phải hiểu HTX là gì và vì sao mình tham gia, theo tinh thần Tự lực – Tự quản lý – Tự chịu trách nhiệm. Nếu không, mọi mô hình, dù “mới” đến đâu, cũng chỉ là chiếc áo mới khoác lên một cấu trúc cũ.

Kết luận

“HTX kiểu mới” của Việt Nam là mới so với HTX trước Đổi mới, chứ không phải mới so với thế giới. Những mô hình được coi là “mới” trên thế giới – HTX thế hệ mới ở Mỹ hay HTX lai ở châu Âu – chủ yếu mới về cách huy động vốn.

Bản chất “đối nhân” của HTX thì không đổi: HTX do thành viên lập ra, do thành viên làm chủ, phục vụ trước hết nhu cầu của thành viên. Trường hợp Dakota Growers Pasta cho thấy khi vốn được đặt lên trước, HTX có thể trở thành một công ty như mọi công ty khác.

Vì vậy, việc cần làm không phải là tiếp tục đặt tên mới cho HTX. Việc cần làm là giúp thành viên hiểu đúng bản chất và thực sự làm chủ HTX của mình. Khi đó, chính họ sẽ tìm ra những cách làm mới phù hợp với mình.

Tài liệu tham khảo

1.       VnBusiness (13/4/2016) – Tìm giải pháp xây dựng HTX kiểu mới. https://vnbusiness.vn/tim-giai-phap-xay-dung-htx-kieu-moi.html

2.       Chính phủ – Nghị quyết số 111/NQ-CP ngày 30/8/2022 về Phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật tháng 8 năm 2022, mục III.4 “Dự án Luật Hợp tác xã (sửa đổi)”. https://luatvietnam.vn/tu-phap/nghi-quyet-111-nq-cp-228929-d1.html

3.       Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/doanh-nghiep/Luat-Hop-tac-xa-2023-17-2023-QH15-499239.aspx

4.       VnBusiness (2023) – Tiếp tục đề xuất đổi mới và đột phá cho dự thảo Luật HTX sửa đổi (Kỳ 2). https://vnbusiness.vn/tiep-tuc-de-xuat-doi-moi-va-dot-pha-cho-du-thao-luat-htx-sua-doi-can-giai-quyet-nhung-bat-cap-va-bat-loi-cho-htx-ky-2.html

5.       ICA – Cooperative identity, values & principles. https://ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity

6.       Harris, Stefanson & Fulton (1996) – New Generation Cooperatives and Cooperative Theory, Journal of Cooperatives, vol. 11. https://econpapers.repec.org/RePEc:ags:jlcoop:46188

7.       NDTO – Member Profile: Dakota Growers Pasta Company. https://ndto.com/ndto-member-profile-dakota-growers-pasta-company/

8.       Dakota Growers Pasta Company – Báo cáo thường niên 10-K năm 2003 gửi SEC. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1166347/000110465903024003/a03-4448_110k.htm

9.       Fulton, Jones & Schrader (1998) – New Generation Cooperatives, Đại học Purdue. https://ag.purdue.edu/commercialag/home/paer-article/new-generation-cooperatives

10.    Boland – The New Generation Cooperative Phenomenon in the United States. https://biz.libretexts.org/Bookshelves/Management/An_Introduction_to_Cooperation_and_Mutualism_(Boland)/05%3A_Special_Topics_in_Cooperatives_and_Mutualism/5.12%3A_The_New_Generation_Cooperative_Phenomenon_in_the_United_States

11.    Chaddad & Cook (2004) – Understanding New Cooperative Models: An Ownership–Control Rights Typology, Review of Agricultural Economics. https://ideas.repec.org/a/oup/revage/v26y2004i3p348-360.html

12.    Bijman (2018) – Agricultural Cooperatives in Europe: Key Challenges and Opportunities, Wageningen University & Research. https://yhistegevus.emu.ee/wp-content/uploads/2018/11/Agricultural-Cooperatives-in-Europe-Key-Challenges-and-Opportunities-Jos-Bijman-22.11.2018.pdf

13.    Boland – Hybrid Cooperative Organizational Forms. https://biz.libretexts.org/Bookshelves/Management/An_Introduction_to_Cooperation_and_Mutualism_(Boland)/05%3A_Special_Topics_in_Cooperatives_and_Mutualism/5.11%3A_Hybrid_Cooperative_Organizational_Forms

14.    DutchNews (12/2013) – Rabobank to float certificates on stock exchange. https://www.dutchnews.nl/2013/12/rabobank_to_float_certificates

15.    DutchNews (15/1/2014) – Rabobank members vote to list certificates in Amsterdam. https://www.dutchnews.nl/2014/01/rabobank_members_vote_to_list/

16.    Boerenbusiness (17/6/2021) – Members approve FrieslandCampina financing. https://en.boerenbusiness.nl/agribusiness/artikel/10892827/leden-keuren-financiering-frieslandcampina-goed

17.    Boerenbusiness (28/5/2021) – FrieslandCampina adjusts plan for member financing. https://en.boerenbusiness.nl/melk/artikel/10892470/frieslandcampina-past-plan-ledenfinanciering-aan

18.    Cook & Chaddad (2004) – Redesigning Cooperative Boundaries: The Emergence of New Models, American Journal of Agricultural Economics. https://cafnrfaculty.missouri.edu/cookml/wp-content/uploads/sites/26/2019/10/AJAE04.pdf

19.    Just-food – Dakota Growers members approve conversion to corporation. https://www.just-food.com/?p=4636

20.    ICA – Survey of Co-operative Capital (Executive Summary). https://ccr.ica.coop/sites/default/files/2023-05/ICA%20Survey%20of%20co-operative%20Capital%20-%20executive%20summary%20EN.pdf