Lịch sử hình thành làng nghề Khảm Trai Chuyên Mỹ

Làng nghề Khảm Trai Chuyên Mỹ có lịch sử hình thành gần 1.000 năm, vào thời nhà Lý (thế kỷ XI - XIII).

Truyện kể rằng xưa ở phường Ngọ, nay là làng Chuôn Ngọ, xã Chuyên Mỹ, đất đai bằng phẳng, dân cư hiền hòa. Trong làng có gia đình chồng họ Trương tên Huy, vợ là bà Trần Thị Ba, vốn tu nhân tích thiện. Đêm mùng 4 năm Nhâm Thìn (1052), bà Trần Thị Ba nằm mộng thấy ánh sáng đỏ đầy nhà, lại có rắn hoa trắng cuộn khúc đến gần, cất đầu lên biến thành đóa hoa sen.

Tỉnh dậy, bà thuật lại cho chồng giấc mộng vừa rồi. Trương Huy cho đó là điềm lành do các thiên thần hóa hiện. Cũng từ đó bà Trần Thị Ba có thai. Đến mùng 9 tháng Giêng năm Quý Tỵ (1053), bà sinh hạ được cậu con trai hương thơm ngào ngạt, đặt tên húy là Thành, chữ là Phổ An, thụy là Phổ Quảng. Trương Công càng lớn càng tinh thông, binh thư cung tên không gì không biết, thi đỗ tới Thái học sinh, được triều đình ban nhiều tước phẩm.

img-0632-1776945198.png
Đền thờ tổ nghề khảm trai Chuyên Mỹ.

Khi đất nước lâm nguy, Trương Công được cử làm Phó tướng cùng Tướng quân Lý Thường Kiệt bình Chiêm dẹp Tống. Khi thái bình thịnh trị, triều đình luận công ban thưởng. Trương Công chỉ xin một ngôi nhà tranh, một cây dương liễu bên cửa, mang lục bào hoa hốt đổi áo nâu sồng, đỉnh lộc chung xin đổi lấy trai bàn... từ đó Ngài xuất gia.

Trong lúc du sơn du thủy, tình cờ bắt gặp loài thủy vật có màu sắc óng ánh, Ngài đã đem về ghép thành chữ, thành tranh. Nghề quý xuất hiện cũng từ đây, Ngài đã truyền dạy cho dân phường Ngọ biết dũa, biết khảm.

Đến ngày mùng 9 tháng 8 năm Kỷ Mão (1099), Ngài hóa ở Hương Hải Am Tự. Xét công trạng của Trương Công Đại Vương, tháng 8 năm Canh Thìn (1100), Lý triều Nhân Tông Hoàng đế đã sắc phong thần hiệu: Bản Cảnh Thành Hoàng Phổ Quảng Thượng Sĩ Linh Nhân Hiển Ứng Đại Vương Tôn Thần.

Ban 500 quan tiền về phường Ngọ lập đền thờ phụng, duyệt cho phường Ngọ được miễn mọi tô thuế để lo việc đèn hương muôn thuở. Ngài vô cùng đức hạnh và anh linh, càng ngưỡng mộ càng cao vời vợi, độ trì cho muôn dân mạnh khỏe, mỹ lệ, hào phú, đa đinh.

Khi tại thế thì văn võ kiêm bị, giúp cho vận nước được cường thịnh, truyền dạy nghề khảm cao quý cho dân thôn; khi hóa được nhân dân thờ phụng tôn nghiêm. Với những giá trị về lịch sử văn hóa, Đền thờ Tổ nghề Khảm đã được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp bằng công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1996. Đây là niềm tự hào và là điểm tựa tâm linh của làng nghề Chuyên Mỹ.

Đền thờ Tổ nghề vẫn giữ nguyên nét cổ kính với mái ngói rêu phong nằm dưới những tán cây cổ thụ trên 300 năm. Trong đền thờ còn lưu giữ bằng công nhận làng nghề, công nhận điểm di tích lịch sử cấp quốc gia, cuốn lịch sử làng nghề, các tác phẩm khảm cổ, bản sao các sắc phong.

Hằng năm, dân làng tổ chức hai ngày kỳ phúc của Đức Tổ nghề - Lý triều Danh tướng, đó là ngày mùng 9 tháng Giêng và ngày mùng 9 tháng 8 Âm lịch, trong đó ngày mùng 9 tháng Giêng được tổ chức với nghi thức Đại lễ (Lễ hội). Đây là một sự kiện văn hóa quan trọng, thu hút đông đảo người dân Chuyên Mỹ và du khách thập phương. Lễ hội thường bao gồm các nghi thức tế lễ trang trọng, dâng hương tưởng niệm Tổ nghề, cùng với đó là các hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian và trưng bày các sản phẩm đặc sắc của làng nghề trong bối cảnh hiện nay.