Sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam luôn gắn liền với việc xác lập và bảo vệ các hành lang chiến lược trọng yếu. Trong hệ thống phòng ngự và phát triển quốc gia ấy, Tây Nguyên hiển nhiên chiếm giữ một vị trí độc tôn, được ví như “Mái nhà Đông Dương”, là điểm tựa chiến lược và là yết hầu quân sự quyết định thắng bại qua nhiều thế kỷ chiến tranh. Giờ đây, khi đất nước đã bước qua ngưỡng cửa của hòa bình, hội nhập sâu rộng, và đang tiến vào “kỷ nguyên vươn mình”—kỷ nguyên đòi hỏi sự chuyển đổi toàn diện về mô hình phát triển và tư duy quản trị quốc gia—thì vai trò của Tây Nguyên lại càng trở nên phức tạp và đa chiều hơn bao giờ hết, đặc biệt khi nhìn nhận dưới lăng kính Địa Chiến lược Chính trị-Quân sự (ĐCLCP-QS).

Địa chiến lược quân sự Tây Nguyên là một vấn đề trọng yếu, mang tính chất lịch sử và thời đại, quyết định sự ổn định và phát triển của Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN), đặc biệt trong giai đoạn từ 5.1975 đến 12.2025. Vùng đất này, với vị trí "nóc nhà Đông Dương" và là khu vực chiến lược quan trọng nối liền Đông Trường Sơn với Biển Đông, luôn là mục tiêu chống phá của các thế lực thù địch và phản động.

Thời điểm tháng 6 năm 1954, ngay sau khi Hiệp định Genève được ký kết, đã mở ra một giai đoạn lịch sử mới, nơi cuộc đối đầu giữa hai miền trở nên khốc liệt và Tây Nguyên nhanh chóng được định vị là trọng điểm địa chiến lược quân sự mang tính quyết định đối với cục diện chiến trường miền Nam Việt Nam. Vùng cao nguyên này, nằm ở vị trí cao nhất trên bán đảo Đông Dương, tiếp giáp Lào và Campuchia, được coi là yếu tố khóa (key terrain) kiểm soát các tuyến đường huyết mạch xuống đồng bằng duyên hải và miền Đông Nam Bộ. Chính vì vậy, cuộc chiến ở Tây Nguyên là sự phản ánh rõ nhất cuộc đấu tranh về ý chí chiến lược và kiểm soát không gian quân sự giữa hai bên.

Với địa hình hiểm trở, hệ thống đường giao thông liên vùng và tiềm năng tài nguyên dồi dào, Tây Nguyên là nhân tố then chốt trong việc kiến tạo và duy trì quyền lực thực dân của Pháp. Trong thời kỳ Pháp thuộc, đặc biệt từ năm 1946 với việc thành lập "Xứ Thượng Nam Đông Dương" (PMSI), chính quyền thực dân đã nỗ lực cô lập vùng đất này khỏi ảnh hưởng của phong trào dân tộc chủ nghĩa, biến nơi đây thành một phên giậu quân sự và một cơ sở khai thác kinh tế độc lập. Tuy nhiên, chính sách bóc lột và chia rẽ thâm độc này đã không thể dập tắt ý chí đấu tranh. Việc nhận diện đúng đắn ý nghĩa chiến lược của Tây Nguyên và biến vùng đất này thành căn cứ địa cách mạng vững chắc, là một trong những quyết sách quan trọng nhất, góp phần quyết định vào thắng lợi cuối cùng của dân tộc Việt Nam trong cuộc Kháng chiến chống Pháp.

Tây Nguyên là vùng chuyển tiếp lịch sử, nơi các luồng di dân, cư trú và tiếp biến văn hóa diễn ra liên tục, tạo nên một cấu trúc dân tộc vô cùng đa dạng và phân tầng. Sự hình thành của cấu trúc này là một quá trình kéo dài hàng thiên niên kỷ, chịu sự chi phối mạnh mẽ của sinh thái học cao nguyên – từ hệ thống sông ngòi, độ cao khác biệt giữa các bậc địa hình, đến sự phân bổ của các khu vực rừng và đất bazan màu mỡ.

Tây Nguyên – vùng đất của những cao nguyên trùng điệp và văn hóa bản địa lâu đời – từ lâu đã giữ một vị thế địa chiến lược đặc biệt quan trọng trong lịch sử Việt Nam, không chỉ về mặt an ninh quốc phòng mà cả trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội của cả khu vực. Tư duy nghiên cứu về vùng đất này cần toàn diện, tầm chiến lược, vượt ra ngoài phạm vi địa lý hành chính đơn thuần để đặt Tây Nguyên vào một chỉnh thể phức hợp, nơi sự hình thành của các dân tộc và cấu trúc xã hội luôn gắn liền với biến động sinh thái, chính trị, và kinh tế vĩ mô.

Trong bức tranh toàn cảnh về địa chính trị và quốc phòng của Việt Nam, Tây Nguyên luôn chiếm giữ một vị trí độc tôn và mang tính quyết định. Không chỉ là một vùng cao nguyên với cảnh quan hùng vĩ, Tây Nguyên là một cấu trúc địa chiến lược phức hợp, nơi hội tụ các yếu tố tự nhiên làm nên sức mạnh phòng thủ và tiềm năng phát triển kinh tế vĩ mô. Vị thế này đã biến Tây Nguyên trở thành mục tiêu tranh chấp cốt tử qua các thời kỳ lịch sử, từ các chiến lược khai thác của thực dân đến những trận đánh quyết định liên quan tới vận mệnh dân tộc. Các điều kiện tự nhiên – bao gồm Vị trí địa lý, Địa hình, và Tài nguyên – là chìa khóa để giải mã những tính toán chiến lược đã định hình lịch sử và định hướng cho tương lai bền vững của vùng đất này.