Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp Việt Nam: Khơi thông “điểm nghẽn” từ vai trò của các Tổ chức Trung gian

Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp Việt Nam: Khơi thông “điểm nghẽn” từ vai trò của các Tổ chức Trung gian

Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước những ngưỡng cửa đổi mới mang tính lịch sử, đó là sự chuyển đổi từ mô hình theo chiều rộng sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu đồng thời vẫn đáp ứng được những mục tiêu phát triển xã hội, môi trường bền vững và bao trùm với Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị (2024) về khoa học công nghệ và việc ban hành Luật Khoa học công nghệ 2025. Trong quá trình chuyển đổi quan trọng này, khoa học & công nghệ và đổi mới sáng tạo đóng một vai trò chủ chốt. Với một nền nông nghiệp đặc trưng bởi sản xuất kinh doanh quy mô nhỏ, nhiều vùng sinh thái nông nghiệp đa dạng, liên kết chuỗi giá trị còn rời rạc, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp không chỉ cần đến công nghệ mà còn rất cần đến sự kết nối, điều phối giữa các tác nhân và nguồn lực.  

Khi "mắt xích" liên kết bị đứt gãy, cần một trung gian kết nối?

Trên thế giới và đặc biệt là tại Việt Nam, ngành nông nghiệp đang phải đối mặt với những áp lực đa tầng từ thách thức biến đổi khí hậu đến những yêu cầu chặt chẽ về tiêu chuẩn xanh toàn cầu. Thực trạng đáng lo ngại nhất hiện nay chính là nguy cơ nông sản bị "mắc kẹt" ở phân khúc giá trị thấp và năng lực cạnh tranh hệ thống vẫn chưa được phát huy tối đa.

Nguyên nhân cốt lõi không hẳn nằm ở việc chúng ta thiếu những giống cây tốt hay công nghệ, quy trình đúng, mà nằm ở sự đứt gãy phối hợp. Điều này có thể khiến tri thức quý báu từ các phòng thí nghiệm gặp nhiều khó khăn khi tìm đường đến với đồng ruộng, và những nhu cầu thực tế từ người sản xuất lại chưa được phản hồi kịp thời để trở thành chất liệu cho các chính sách vĩ mô. Chính sự thiếu vắng một cơ chế kết nối, điều phối đã khiến nhiều thành tựu khoa học dừng lại ở "ngăn tủ", trong khi người nông dân vẫn phải đơn độc đi tìm giải pháp cho nhiều vấn đề của họ dưới sức ép thị trường ngày càng gia tăng.

Chức năng Trung gian đổi mới sáng tạo (ĐMST) là gì?

Trong khuôn khổ chương trình Aus4Innovation do Chính phủ Úc tài trợ, Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam (PHANO) đã thực hiện nghiên cứu “Chức năng trung gian đổi mới sáng tạo trong hệ thống Nông nghiệp Việt Nam” cùng với sự hỗ trợ kỹ thuật của Cơ quan Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Úc (CSIRO). Nghiên cứu có 4  mục tiêu chính:

1. Tổng hợp và hệ thống hóa các chức năng trung gian phổ biến dựa trên các nghiên cứu quốc về vai trò và chức năng trung gian ĐMST.
2. Xây dựng khung đánh giá chức năng trung gian ĐMST trong đó có các chỉ số đo lường
3. Thực hiện các trường hợp điển hình để đánh năng lực trung gian ĐMST của hệ thống và tìm ra những điểm nghẽn cần khắc phục
4. Xây dựng kiến nghị chính sách để thúc đẩy vai trò trung gian trong hệ sinh thái ĐMST nông nghiệp Việt Nam

Từ tổng hợp các nghiên cứu quốc tế và áp dụng vào bối cảnh Việt nam, chức năng trung gian có thể hiểu là nhóm chức năng có vai trò kết nối, điều phối và tạo lập các điều kiện thuận lợi nhằm tăng cường tương tác giữa các chủ thể tham gia hoạt động đổi mới sáng tạo. Thông qua các chức năng này, thông tin và tri thức được truyền tải, chia sẻ và chuyển hóa hiệu quả hơn; nhu cầu từ thực tiễn được nhận diện và chuyển thành các chương trình, dự án hoặc giải pháp đổi mới phù hợp; các mối liên kết giữa nghiên cứu, sản xuất, thị trường và chính sách được hình thành và củng cố; hợp tác đa tác nhân được tổ chức và duy trì; qua đó thúc đẩy quá trình hình thành, mở rộng và lan tỏa đổi mới ở quy mô lớn hơn.

Khung đánh giá chức năng trung gian ĐMST trong nông nghiệp

Dựa trên các kết quả nghiên cứu quốc tế và thực triển khai mô hình Câu lạc bộ Đổi mới Rau hoa quả (HIC) giai đoạn 2021-2024 do Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam chủ trì, nhóm nghiên cứu thuộc PHANO đã đề xuất một khung chức năng ĐMST với 11 chức năng cụ thể như sau:

●       HIC 1. Nuôi dưỡng cơ hội thị trường và môi giới hợp tác kinh doanh: Các tổ chức trung gian thực hiện dự báo thị trường, thiết kế cơ chế biến ý tưởng nghiên cứu thành thỏa thuận hợp tác thực tế và đánh giá năng lực của các bên để đảm bảo thương mại hóa tiến bộ kỹ thuật bền vững.

●       HIC 2. Nâng cao năng lực và phát triển kỹ năng đổi mới sáng tạo: Thay vì chuyển giao kỹ thuật truyền thống, chức năng này tập trung đào tạo, coaching và thử nghiệm thực hành để nâng cao năng lực tự đổi mới, quản lý và thích ứng công nghệ số, giúp các tác nhân chủ động tìm kiếm giải pháp mới.

●       HIC 3. Điều phối và tái tổ chức các hành động đổi mới: Giữ vai trò gắn kết các bên liên quan để huy động nguồn lực và điều phối hành động nhằm ứng phó nhanh với biến động thị trường hoặc dịch bệnh, đảm bảo hệ thống đổi mới nông nghiệp thích ứng kịp thời với bối cảnh thay đổi.

●       HIC 4. Thúc đẩy các giá trị xã hội và môi trường: Chức năng này thúc đẩy việc lồng ghép tiêu chuẩn bền vững (kinh tế tuần hoàn, sản xuất xanh…) và trách nhiệm xã hội vào chuỗi giá trị, tạo yếu tố sống còn để nông sản Việt Nam thâm nhập vào các thị trường cao cấp

●       HIC 5. Thúc đẩy dòng chảy tri thức và trao đổi chính sách: Tạo không gian chia sẻ tri thức đa chiều làm nền tảng cho đổi mới sáng tạo, đồng thời thiết lập cơ chế truyền đạt chính sách từ chính phủ đến người dân và phản hồi khó khăn thực tế ngược lại cho các nhà hoạch định.

●       HIC 6. Phát hiện nhu cầu và xây dựng ý tưởng nghiên cứu dựa trên thực tế: Đóng vai trò cầu nối "dịch thuật" những bài toán thực tế của doanh nghiệp, nông dân thành các nhiệm vụ khoa học cụ thể, đảm bảo đầu ra nghiên cứu bám sát nhu cầu thị trường và có tính ứng dụng cao.

●       HIC 7. Hỗ trợ tiếp cận các nguồn lực tài chính: hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp tiếp cận các quỹ phát triển khoa học công nghệ, tín dụng ưu đãi hoặc vốn đầu tư mạo hiểm thông qua việc hướng dẫn thực hiện đúng các quy định hiện hành về sử dụng quỹ.

●       HIC 8. Xác định các ưu tiên và mục tiêu hành động tập thể: Thúc đẩy xác định thứ tự ưu tiên của các mục tiêu và hành động tập thể, phân công vai trò triển khai của từng bên, đặc biệt trong các mô hình hợp tác xã hoặc liên minh ngành hàng, giúp tăng cường khả năng đàm phán và giải quyết các thách thức chung ở quy mô lớn.

●       HIC 9. Đánh giá tiến độ, học hỏi và đúc rút kinh nghiệm: Xây dựng cơ chế chia sẻ và phản hồi để trân trọng các bài học thành công và thất bại, sử dụng các phương pháp hiện đại để nhận diện sự thay đổi về hành vi và mối quan hệ thay vì chỉ dựa vào con số định lượng.

●       HIC 10. Chuyển tải thông tin về các điểm nghẽn hệ thống lên chính sách: Tận dụng kinh nghiệm thực tiễn để đưa các bằng chứng về rào cản pháp lý, hạ tầng lên cấp quản lý thông qua các hội thảo,  diễn đàn chính sách, từ đó hỗ trợ xây dựng hành lang pháp lý linh hoạt và hiệu quả.

●       HIC 11. Xây dựng và chứng minh giá trị: Chứng minh hiệu quả dịch vụ qua sự hài lòng của người hưởng lợi và sự sẵn lòng chi trả của đối tác, từ đó xây dựng mô hình tài chính bền vững và khẳng định vị thế trung gian trung thực, không thể thiếu trong hệ thống đổi mới.

Tham vấn ý kiến

Sáng ngày 28/3/2026, một cuộc họp tham vấn đa bên đã diễn ra với mục đích giới thiệu khung đánh giá chức năng ĐMST và lắng nghe ý kiến từ các đại điện của các nhóm tác nhân trong hệ thống nông nghiệp bao gồm nhà hoạch định chính sách, viện nghiên cứu như Viện chiến lược và chính sách và môi trường, Học viện NN Việt Nam, ĐH Lâm Nghiệp, viện nghiên cứu và doanh nghiệp nông nghiệp, các chuyên gia đầu ngành, các tổ chức trung gian, doanh nghiệp/HTX đang trực tiếp thực hiện một số chức năng trung gian ĐMST từ nhiều địa phương như Điện Biên, Hải Phòng, Nghệ An, Thanh Hóa và Cần Thơ.

Phiên thảo luận tập trung vào các chức năng cốt lõi như F3 (Điều phối), F4 (Giá trị môi trường, xã hội), F9 (Học hỏi) và F10 (Phản hồi chính sách)... Những câu hỏi thực tiễn được đặt ra từ chính những người đang trực tiếp sản xuất: Làm sao để đo lường được sự gắn kết thực sự giữa các bên? Làm thế nào để biết một đơn vị trung gian đang thực lòng thúc đẩy giá trị môi trường và xã hội? Hay liệu ý kiến phản hồi về chính sách từ những người nông dân trực tiếp có thực sự được thu thập đầy đủ và hiệu quả để tạo ra thay đổi? Những câu hỏi này đã giúp nhóm nghiên cứu hiểu rõ hơn nhu cầu và giúp hoàn thiện một bộ chỉ số đánh giá đo lường hiệu quả phục vụ cho tham vấn chính sách trong giai đoạn sau này.

Phần thảo luận nhóm cũng đã làm rõ thêm các chức năng và phương pháp đo lường hiệu quả. Các đại biểu đã trao đổi sâu về cách thức đánh giá định tính và định lượng cho từng chức năng trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế. 

Ts. Trần Công Thắng – Viện trưởng Viện Chiến lược Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE) đã đưa ra những nhận định tâm huyết: "Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là khâu kết nối, nơi cung và cầu tri thức vẫn chưa gặp được nhau. Nghiên cứu khoa học nhất định phải gắn chặt với 'đơn đặt hàng' từ thực tiễn để không còn tình trạng 'nghiên cứu cất tủ'. Chúng ta cần sự can thiệp và đồng hành sớm từ Nhà nước để những tiêu chuẩn mới thẩm thấu nhanh hơn và giúp các doanh nghiệp nhỏ bớt lẻ loi khi kết nối với các cơ quan quản lý."

Một số hình ảnh tại cuộc họp tham vấn