Giáo sư - Tiến sĩ Mai Thạch Hoành
Cha mất từ khi Mai Thạch Hoành đang học lớp 7, mẹ ông phải vất vả bươn trải để nuôi 3 anh em ăn học, khôn lớn thành người. Mai Thạch Hoành sớm rèn luyện tinh thần tự lập và ý chí vươn lên trong học tập. Ngay từ khi cắp sách tới trường ông đã bộc lộ tư chất thông minh, ham học, có năng khiếu hoạt động phong trào. Liên tục được bầu là liên đội trưởng thiếu niên của trường ở cấp II huyện Thái Thuỵ và trường cấp 3 tỉnh Thái Bình, được bạn bè cùng trang lứa yêu quý, kính phục. Năm 1962 được chọn đi dự trại hè “học sinh sinh viên tiêu biểu toàn quốc” tại Sầm Sơn - Thanh Hoá. Nhà nghèo, từ khi học cấp 3 ông đã phải vừa đi học vừa đi làm thêm để có tiền chi phí cho việc học. Sinh ra tại quê lúa, ông thấu hiểu nỗi cực nhọc của người nông dân một nắng hai sương để làm ra hạt gạo, ông mong muốn được góp công sức, trí tuệ giúp người nông dân bớt được nỗi vất vả.
Năm 1964, ông thi đỗ vào trường Đại học Nông Nghiệp 1 (nay là Học viện Nông Nghiệp) đóng tại Trâu Quỳ - Hà Nội, được nhà trường chỉ định làm tổ trưởng gồm 15 sinh viên của lớp: “Di truyền giống khoá 9”. Năm 1966, chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ lan rộng, thủ đô Hà Nội bị đánh phá ác liệt. Lớp học của ông phải sơ tán về học tại thôn Dương Đá, huyện Gia Lâm cách nơi học cũ hơn 10km. Mai Thạch Hoành đã làm tốt nhiệm vụ, quản lý chặt chẽ mọi công việc tạo điều kiên cho tổ của mình học tập tốt.
Tốt nghiệp đại học vào loại xuất sắc. Tháng 11 năm 1968, Mai Thạch Hoành được phân công về Viện Cây lương thực và cây thực phẩm tại Hải Dương. Viện trực tiếp đặt dưới sự chỉ đạo của GS-BS Lương Định Của. Kỹ sư Mai Thạch Hoành là người thực tập đạt kết quả sớm nhất trong 40 kỹ sư cùng được điều động về Viện thời kỳ ấy và được phân công về phòng kế hoạch - khoa học của Viện. Nhưng chỉ hơn 1 năm sau, kỹ sư Mai Thạch Hoành xin ra nghiên cứu ở bộ môn Ngô - Màu. Tại viện nghiên cứu ông đã xuất sắc vượt qua ba thử thách: Nhân giống cây cao lương; thụ phấn và lai ở một bắp ngô xẻ đôi và làm thí nghiệm so sánh ngô nhập từ Nam Tư, được cố GS-BS Lương Định Của - Viện trưởng đánh giá cao, được tuyên dương ở Viện. Sau đó được cử đi thực tập ngô ở Nam Tư từ tháng 11 năm 1976 đến tháng 10 năm 1977. Ông là kỹ sư nông học đầu tiên đi thực tập ở nước ngoài. Trở về nước, ông mang theo khá đầy đủ các tài liệu về đề tài ngô, giao cho Viện Ngô nghiên cứu, thực hiện.
Đầu những năm 80 của thế kỷ XX, nhu cầu về lương thực ở nước ta ngày càng cấp bách. Nhà nước chỉ đạo sản xuất thêm vụ đông, trồng xen cây lương thực khác giữa 2 vụ lúa: mùa và chiêm xuân để phát triển cây lương thực cạn cho miền Bắc và miền Trung. Ngoài khoai tây cần có giống khoai lang ngắn ngày. Mai Thạch Hoành đã xung phong nhận nghiên cứu: “Lai tạo giống khoai lang ngắn ngày” đồng thời đăng ký nghiên cứu sinh trong nước với đề tài: “Lai tạo giống khoai lang ngắn ngày bằng lai hữu tính cho vụ đông ở miền Bắc”. Nhiều đồng nghiệp lo lắng, có người còn cho là ông đã chọn sai đề tài, song ông vẫn kiên định và rất tự tin. Còn làm thơ tự động viên mình:
“Xung phong nghiên cứu giống khoai lang
Một cây vô tính rộng thênh thang
Nghiên cứu vất vả vẫn hiên ngang
Sống đàng hoàng, chết lên thiên đàng.”
Sau thời gian nghiên cứu, thực nghiệm kết quả thật mĩ mãn, ông đã đưa ra 2 giống khoai lang phục vụ tốt cho vụ đông: Giống 59 và giống số 8, đã được uỷ ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước cấp bằng sáng chế và tại Hội chợ quốc gia giống khoai lang số 8 được tặng Huy chương bạc. Đề tài nghiên cứu sinh của ông được Hội đồng Khoa học Nhà nước nghiệm thu, đánh giá đạt loại xuất sắc, ông được cấp bằng Phó Tiến sĩ (nay là Tiến sĩ) ngày 4/11/1986. Mai Thạch Hoành được đề bạt là trưởng bộ môn “cây có củ” ở Viện Cây lương thực và cây thực phẩm Hải Dương.
Sau hoàn thành công việc lai tạo giống khoai lang ngắn ngày tại Việt Nam, Tiến sĩ Mai Thạch Hoành được mời đi dự “Hội nghị quốc tế về cây khoai lang lần thứ nhất” ở VISCA (Trung tâm cây màu) Philippin từ ngày 20 đến ngày 26 tháng 5 năm 1987. Tại Hội nghị, Tiến sĩ Mai Thạch Hoành có báo cáo khoa học về đề tài “Tạo giống khoai lang ngắn ngày bằng phương pháp lai hữu tính” đã được Hội nghị công nhận: “Thành công lai khoai lang hữu tính đầu tiên ở Việt Nam và Đông Nam Á”. Cuối năm 1987, Đoàn Chủ tịch hội nghị ở VISCA kiểm tra các loại ảnh của đề tài khoai lang và tổ chức khảo sát thực tế ở Viêt Nam. Kết quả kiểm tra đề tài và khảo sát ở ba miền của Việt Nam hoàn toàn chính xác. Từ thành công khoa học có uy tín, kết hợp với việc quan hệ, kết nối với các cơ quan quốc tế, Mai Thạch Hoành giúp Việt Nam nhận được sự tài trợ của IDRC (Trung tâm nghiên cứu phát triển quốc tế) Canada ở Singapore một Dự án “Thu thập nguồn gen cây có củ giai đoạn 1992-1995”. Cũng chính Mai Thạch Hoành được Bộ Nông nghiệp giao viết Dự án này, và ngày 24 tháng 11 năm 1990, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp Vũ Tuyên Hoàng đã ký gửi sang IDRC ở Singapore và đã được phê duyệt ngay sau đó.
Để thực hiện Dự án “Thu thập nguồn gen cây có củ giai đoạn 1992-1995” được IDRC tài trợ. Tháng 8 năm 1990, Bộ Nông nghiệp quyết định thành lập “Chương trình cây có củ quốc gia” và điều động Tiến sĩ Mai Thạch Hoành - Trưởng bộ môn cây có củ ở Viện cây lương thực và cây thực phẩm về làm Phó Chủ nhiệm chương trình quốc gia, phụ trách công tác khoa học, thường trực, trực tiếp điều hành về cây khoai lang và các cây có củ khác để thực hiện Dự án trên cho Việt Nam. Ông chính thức chuyển từ Viện cây lương thực và cây thực phẩm Hưng Yên về Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Việt Nam từ năm 1992 để thực hiện Dự án. Dự án kết thúc xuất sắc vào cuối năm 1995 thì năm sau, ngày 8 tháng 7 năm 1996, Tiến sĩ Mai Thạch Hoành được nhận học hàm Phó Giáo sư.
Thời gian công tác ở Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Việt Nam, Mai Thạch Hoành vừa thực hiện Dự án “Thu thập nguồn gen cây có củ giai đoạn 1992-1995”, vừa nghiên cứu tiếp đề tài dở dang ở Philipin và đã lai tạo thành công giống khoai lang K51 vừa ngắn ngày, vừa lưỡng dụng (lá làm rau, củ ăn ngọt và năng xuất cao, ngắn ngày, trồng được quanh năm). Giống khoai lang này được xuất sang Lào, sau đó còn lan sang Campuchia và được Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp khen thưởng. Cũng thời gian này, CIP-UPWARD (Trung tâm khoai tây Quốc tế) cho Việt Nam Dự án “Sử dụng khoai lang cho chăn nuôi giai đoạn 1997 – 2005” do Viện Khoa học Kỹ thuật Việt Nam chủ trì, Mai Thạch Hoành vẫn được viện tín nhiệm làm chủ Dự án này và hợp tác giữa CIP-UPWAR với các cơ quan trong nước… Dự án này đã triển khai tốt ở miền Bắc và miền Trung khi dự án kết thúc vào năm 2005. PGS.TS Mai Thạch Hoành được IDRC (Trung tâm nghiên cứu phát triển quốc tế) mời sang CIP (Trung tâm khoai tây quốc tế) - ở Bắc Kinh, Trung Quốc để tham quan, trao đổi chuyên môn và hợp tác khoa học với CIP - Bắc Kinh trong hai tháng. Trở về nước, ông mang theo “Dự án hợp tác tạo giống khoai lang và cả vật liệu khoai lang của CIP - Bắc Kinh về nước, nhưng Dự án này đã không được triển khai…
Giai đoạn này Mai Thạch Hoành được bình chọn là một trong ba người tiêu biểu của CIP-UPWAR cùng hai người ở Philipins. Ông cũng được cử làm thành viên của Hội đồng xét phong học hàm PGS, GS của viện Khoa học kĩ thuật Nông Nghiệp Việt Nam từ năm 2000 – 2005.
Năm 2005, Viện Nông nghiệp Việt Nam (VAAS) được thành lập, PGS.TS Mai Thạch Hoành tiếp tục công tác tại Viện và được mời dự Hội nghị khoai lang, sắn Quốc tế lần thứ hai ở Malaysia từ ngày 14 đến ngày 17 tháng 6 năm 2005 và được mời vào đoàn Chủ tịch của Hội nghị, phụ trách nhóm khoai lang và sắn. Tại đây ông đã trình bày hai báo cáo: Lai tạo giống khoai lang hữu tính và sử dụng khoai lang - sắn cho chăn nuôi ở Việt Nam, được Hội nghị đánh giá cao và được công nhận là “Chuyên gia số 1 về lai tạo giống khoai lang hữu tính của Việt Nam và Đông Nam Á”. Tháng 8 năm 2007, VAAS quyết định ông về Trung tâm tài nguyên thực vật của Viện để phát triển hai giống khoai lang H-12 và TV1 theo “đề án mở rộng sản xuất khoai lang” của Bộ Nông nghiệp. Sau 4 năm kéo dài theo chế độ phục vụ ông được Nhà nước cho nghỉ hữu năm 2009 nhưng ông vẫn tham gia nghiên cứu giảng dạy, đào tạo đội ngũ khoa học trẻ ở các trường và viện. Ngày 10 tháng 11 năm 2011, Nhà nước quyết định phong học hàm: Giáo sư nông nghiệp cho PGS.TS Mai Thạch Hoành.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, trên quê hương giàu truyền thống cách mạng; “quê lúa” Thái Bình. GS.TS Mai Thạch Hoành đã có nhiều cống hiến xuất sắc cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Ông đã lai tạo ra 17 giống khoai lang phục vụ tốt cho sản xuất vụ đông ở miền Bắc và miền Trung suốt 3 thập kỷ (1980, 1990, 2000). Đồng thời là người đầu tiên đưa giống sắn NA1 về Việt Nam và xuất giống khoai lang K51 sang Lào vào năm 2000 và 2001. Ông đã đào tạo 14 cử nhân, 8 Thạc sĩ và 3 Tiến sĩ; công bố 49 báo cáo khoa học (31 bài trong nước, 18 bài quốc tế); là đồng tác giả của sáu cuốn sách quốc tế in bằng tiếng Anh, hai giáo trình cao học (1 là đồng tác giả, 1 là tác giả); 2 sách chuyên khảo; 2 sách tham khảo; và 6 sách hướng dẫn của riêng mình. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học: ông là chủ nhiệm 3 đề tài cấp Nhà nước, 3 đề tài cấp bộ, 17 đề tài cấp viện, 2 đề tài cấp tỉnh và tham gia phối hợp 4 đề tài cấp vùng, Viện, trung tâm khác. Ông được cấp 2 bằng sáng chế và 4 bằng lao động sáng tạo. Ông là một trong 38 tác giả thế giới trong cuốn sách: “Looking east Looking West Organic anhd quality food maket ting in Asia anhd Europe” và được công nhận là chuyên gia số 1 của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu lai tạo giống cây khoai lang hữu tính.
Với những đóng góp xuất sắc cho ngành nông nghiệp Việt Nam, GS.TS Mai Thạch Hoành được Đảng và Nhà nước tặng Huân chương Lao động Hạng 3 năm 2009; được tặng Huy chương kháng chiến Hạng nhì năm 1989; Huy chương bạc giống khoai lang số 8 năm 1990; Huy chương vì sự nghiệp nông nghiệp và phát triển nông thôn năm 1998; 1 bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2005; 5 bằng khen của Bộ Nông nghiệp từ năm 2000-2008.
Với lòng yêu Gia đình, Dòng Họ, Quê hương; Ông đã dịch và viết được Tộc phả Họ Mai Thạch ở quê nhà, và đã nộp cho Hội Đồng Họ Mai Việt Nam. Bằng “lời nói đầu” đầy tâm huyết và ý nghĩa ở Tộc phả: Nhờ công ơn Cha Mẹ, Ông Bà và Dòng Tộc sinh dưỡng ra mình, rồi học hành, tích Đức mới nhận ra: “Làm người” là:
Làm người khác hẳn con người,
Làm người phải có tiếng cười cùng nhau.
Làm người phải hiểu ý nhau,
Phải biết: Trên, Dưới, Trước, Sau thế nào?
Làm người Trung, Hiếu làm sao?
Tình người luôn có, mới vào Tổ Tiên.
Ở tuổi 81, GS.TS Mai Thạch Hoành vẫn khỏe mạnh, minh mẫn, vẫn tham gia đóng góp ý kiến xây dựng ngành nông nghiệp và cộng đồng xã hội. Hiện ông đang sống cùng gia đình tại số 7, ngõ 2, đường Hồ Mễ Trì, phường Đại Mỗ, Thành phố Hà Nội.
