Có những buổi chiều đứng bên bờ sông Tô Lịch, nhìn dòng nước đen đặc và cảm nhận mùi hôi nồng nặc, tôi lại nhớ về những trang sử hào hùng khi con sông này từng là huyết mạch giao thương sầm uất của kinh thành Thăng Long. Một câu hỏi phản biện luôn thôi thúc trong tâm trí tôi: Tại sao qua nhiều thập kỷ với biết bao dự án cải tạo, chúng ta vẫn chưa thể làm sạch triệt để những dòng sông nội đô? Phải chăng chúng ta đang quá sa đà vào việc xử lý phần ngọn – tức là nạo vét bùn thải – mà quên mất rằng linh hồn của dòng sông chính là sự lưu thông và khả năng tự làm sạch? Thực trạng hiện nay cho thấy, khi các dòng sông bị cắt đứt nguồn cấp nước tự nhiên và trở thành "máng lộ thiên" chứa nước thải sinh hoạt, thì mọi nỗ lực cơ học đều trở nên vô nghĩa.
Sông Tô Lịch có chiều dài hơn 14km, bắt nguồn từ phường Nghĩa Đô (quận Cầu Giấy), đổ ra sông Nhuệ - đoạn xã Hữu Hòa (huyện Thanh Trì).
Để hồi sinh những dòng chảy này, tôi cho rằng cần một nhãn quan tổng thể dựa trên Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 28/06/2024, trong đó cho phép thực hiện các quy hoạch phân khu đặc thù cho hành lang các dòng sông. Việc phục hồi không thể tách rời khỏi tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW do Bộ Chính trị ban hành ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học và công nghệ. Công nghệ đột phá ở đây phải là sự kết hợp giữa hệ thống thu gom nước thải tách biệt hoàn toàn khỏi dòng sông và công nghệ làm sạch nước tại chỗ bằng chế phẩm sinh học thế hệ mới. Theo tài liệu nghiên cứu về Sinh thái học thủy văn, việc tạo ra "dòng chảy nhân tạo" bằng cách dẫn nước từ sông Hồng vào sông Tô Lịch qua hệ thống trạm bơm hiện đại là chìa khóa để khơi thông dòng chảy, tạo lực đẩy cho quá trình tự thanh lọc.
Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế từ dòng sông Cheonggyecheon ở Seoul hay sông Thames ở London dạy cho chúng ta rằng: Hồi sinh dòng sông là hồi sinh một không gian văn hóa. Quyết định số 1193/QĐ-UBND do UBND thành phố Hà Nội ban hành ngày 18/03/2026 đã đặt ra bài toán về việc phục hồi hệ sinh thái thủy văn gắn với phát triển du lịch. Giải pháp trong bối cảnh hiện nay không chỉ là lọc nước, mà là tái thiết không gian hai bên bờ sông thành những công viên di sản, nơi con người có thể chạm tay vào mặt nước và hít thở không khí trong lành. Chúng ta cần những điểm chạm cảm xúc, nơi ánh đèn đô thị phản chiếu xuống dòng nước trong xanh, tạo nên một bản giao hưởng giữa quá khứ và hiện đại. Phục hồi sông Tô Lịch hay sông Nhuệ không chỉ là một dự án môi trường, đó là sự chuộc lỗi của thế hệ chúng ta với lịch sử và là món quà vô giá cho thế hệ mai sau trong những năm gần đây.
