Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan mở ra cơ hội chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị đất đai hiện đại, tích hợp và dựa trên chức năng của đất. Trong bối cảnh đó, bốn chức năng cơ bản của đất có thể được xem là nền tảng khoa học cho việc hoàn thiện thể chế.
1. Chức năng lãnh thổ – nền tảng của phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng và an ninh
Đất là không gian vật chất để bố trí dân cư, xây dựng kết cấu hạ tầng, phát triển đô thị, công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp, bảo tồn thiên nhiên và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Đây là chức năng được Luật Đất đai truyền thống quan tâm nhiều nhất.
Đối với Việt Nam, chức năng này mang ý nghĩa đặc biệt do diện tích tự nhiên không lớn, dân số vượt 100 triệu người, địa hình khoảng ba phần tư là đồi núi, trong khi phần lớn dân cư và hoạt động kinh tế tập trung tại các đồng bằng và vùng ven biển. Áp lực cạnh tranh giữa đất nông nghiệp, đất đô thị, đất công nghiệp và đất dành cho hạ tầng ngày càng gia tăng.
Theo tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW, quy hoạch sử dụng đất cần được thực hiện theo hướng tích hợp, đồng bộ với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch không gian biển, quy hoạch lưu vực sông và quy hoạch bảo tồn thiên nhiên. Mục tiêu không chỉ là phân bổ diện tích đất hợp lý mà còn tối ưu hóa hiệu quả sử dụng lãnh thổ, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế, công bằng xã hội và an ninh quốc gia.
2. Chức năng bảo đảm vòng tuần hoàn nước
Đất là thành phần trung tâm của chu trình thủy văn. Thông qua khả năng thấm, giữ nước, lọc nước và bổ cập nước ngầm, đất điều hòa dòng chảy, giảm lũ, hạn chế hạn hán và duy trì nguồn nước cho hệ sinh thái cũng như sản xuất nông nghiệp. Rất nhiều quốc gia có vấn đề về nước như hạn hán, lũ lụt, xói lỡ. Theo đó quản trị đất đai cần gắn liền với quản trị tài nguyên nước.
Ở Việt Nam, chức năng này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long, suy giảm nước ngầm ở Tây Nguyên, lũ quét và sạt lở tại miền núi, cùng với hiện tượng ngập úng đô thị do bê tông hóa bề mặt đất.
Việc sửa đổi Luật Đất đai cần chuyển từ quản lý đơn thuần diện tích sử dụng sang quản lý mối quan hệ giữa đất và nước. Mọi quyết định chuyển đổi mục đích sử dụng đất cần được đánh giá tác động đến khả năng thấm nước, bổ cập nước ngầm và điều tiết dòng chảy. Đây là cơ sở để xây dựng các đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển nông nghiệp sinh thái và bảo đảm an ninh nguồn nước.
3. Chức năng bảo đảm vòng tuần hoàn carbon và nitơ
Đất là kho dự trữ carbon lớn nhất trong hệ sinh thái trên cạn và là môi trường diễn ra các quá trình sinh địa hóa quan trọng như cố định carbon, khoáng hóa chất hữu cơ, nitrat hóa và phản nitrat hóa. Những quá trình này quyết định khả năng hấp thụ hoặc phát thải các khí nhà kính như CO₂, CH₄ và N₂O.
Đối với Việt Nam, chức năng này có ý nghĩa chiến lược trong việc thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, phát triển thị trường carbon và chuyển đổi sang nền nông nghiệp phát thải thấp.
Mặc dù Luật Đất đai hiện hành chủ yếu điều chỉnh quyền sử dụng đất và các quan hệ kinh tế liên quan đến đất, song trong tương lai cần bổ sung các công cụ quản lý chất lượng đất, hàm lượng chất hữu cơ, dự trữ carbon trong đất và phát thải từ sử dụng đất. Đây sẽ là cơ sở khoa học cho việc phát triển tín chỉ carbon trong nông nghiệp, thúc đẩy nông nghiệp tái sinh và kinh tế tuần hoàn.
Để bảo đảm vòng tuần hoàn này cần có sự tích hợp giữa quản lý rừng đồng nguồn, rừng ngập mặn, các bể chứa các bon trong đất và qui trình sản xuất hợp lý theo hướng xanh và phát thải thấp.
4. Chức năng cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng, nuôi sống con người và sinh vật
Đất là môi trường sinh trưởng của thực vật, cung cấp nước, chất dinh dưỡng và nơi cư trú của hệ vi sinh vật đất. Chức năng này quyết định năng suất cây trồng, chất lượng nông sản, đa dạng sinh học và an ninh lương thực.
Mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong sản xuất nông nghiệp, nhiều vùng đất đang đối mặt với suy giảm chất hữu cơ, chua hóa, mặn hóa, ô nhiễm hóa học và mất cân bằng dinh dưỡng. Điều này cho thấy bảo vệ diện tích đất nông nghiệp là cần thiết nhưng chưa đủ; quan trọng hơn là phải duy trì và phục hồi sức khỏe đất (soil health).
Do đó, việc sửa đổi Luật Đất đai cần mở rộng từ mục tiêu bảo vệ diện tích đất sang bảo vệ chất lượng đất thông qua hệ thống quan trắc sức khỏe đất quốc gia, khuyến khích sử dụng phân hữu cơ, tăng cường tuần hoàn sinh khối, giảm suy thoái đất và phục hồi hệ sinh thái đất bảo đảm an ninh lương thực và phát triển bền vững.
Gợi ý chính sách
Đặt trong bối cảnh Nghị quyết số 21-NQ/TW, bốn chức năng của đất cho thấy Luật Đất đai trong giai đoạn mới cần được phát triển theo hướng quản trị tích hợp, trong đó mọi quyết định về quy hoạch, giao đất, thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất và định giá đất đều cần xem xét đồng thời các khía cạnh lãnh thổ, tài nguyên nước, chu trình carbon – nitơ và sức khỏe đất.
Đối với Việt Nam, đây không chỉ là yêu cầu của quá trình hoàn thiện thể chế mà còn là điều kiện để thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, chuyển đổi hệ thống lương thực – thực phẩm, thích ứng với biến đổi khí hậu và xây dựng nền kinh tế xanh. Có thể xem đây là sự chuyển dịch từ mô hình "quản lý quyền sử dụng đất" sang mô hình "quản trị các chức năng của đất", phù hợp với xu thế quốc tế về quản trị tài nguyên và phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo
- Ban Chấp hành Trung ương Đảng. (2026). Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan.
- Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. (2024). Luật Đất đai số 31/2024/QH15. Hà Nội.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2015). Status of the World's Soil Resources (SWSR) – Main Report. Rome.
- FAO. (2017). Voluntary Guidelines for Sustainable Soil Management. Rome.
- FAO. (2020). Soil biodiversity and ecosystem services. Rome.
- United Nations Convention to Combat Desertification. (2022). Global Land Outlook, Second Edition. Bonn.
- Intergovernmental Panel on Climate Change. (2019). Climate Change and Land: Special Report. Geneva.
- Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. (2018). The Assessment Report on Land Degradation and Restoration.
