Đây không chỉ là một sự đúc kết mang tính lịch sử mà còn là một chiến lược kiến tạo tương lai đầy bản lĩnh cho dân tộc, đặc biệt ý nghĩa khi đối chiếu với vận hội của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình!
Đến thời điểm hiện tại, khi Việt Nam đang đứng trước những thách thức của một thế giới phẳng, của trí tuệ nhân tạo và những biến đổi địa chính trị khó lường, lời dạy của Giáo sư Đào Duy Anh không còn là một di sản tĩnh tại mà đã trở thành một kim chỉ nam sống động. Sự cường thịnh về vật chất nếu thiếu đi điểm tựa tinh thần sẽ chỉ là một sự phồn vinh vay mượn, dễ dàng bị xô đổ trước những cơn bão văn hóa toàn cầu. Do đó, việc xác lập "thể" và "dụng" chính là bài toán về sự tự chủ và nội lực của một dân tộc đang vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.
"Văn hóa cũ làm Thể": Điểm tựa của bản sắc và bản lĩnh dân tộc
Khái niệm "Thể" trong triết học Đông phương tượng trưng cho bản chất, nền tảng, là cái gốc rễ không thể thay đổi. Khi Đào Duy Anh đề nghị giữ "văn hóa cũ làm thể", ông không hàm ý một sự bảo thủ, ôm giữ mọi giá trị của quá khứ một cách máy móc. Thay vào đó, "văn hóa cũ" ở đây cần được hiểu là hệ giá trị cốt lõi đã được sàng lọc qua hàng ngàn năm lịch sử, tạo nên bản sắc độc đáo của người Việt. Đó là tinh thần cộng đồng gắn kết, đạo lý "uống nước nhớ nguồn", là sự trọng nghĩa khinh tài và lòng yêu nước nồng nàn.
Trong bối cảnh hiện đại, việc giữ "Thể" chính là giữ lấy sự tự chủ về mặt tư tưởng. Một dân tộc nếu mất đi cái "Thể" văn hóa sẽ giống như một cái cây bị bứng rễ, dù có được chăm bón bằng những phương thức ngoại lai đắt tiền cũng khó lòng đứng vững. "Thể" chính là màng lọc giúp chúng ta hấp thụ tinh hoa nhân loại mà không bị hòa tan, là bộ khung để định hình nhân cách của con người Việt Nam. Sự cường thịnh về tinh thần chỉ có thể đạt được khi mỗi người dân cảm thấy tự hào về nguồn cội, hiểu rõ mình là ai giữa cộng đồng thế giới. Nếu không có một "Thể" vững chãi, mọi thành tựu vật chất chỉ là lớp vỏ hào nhoáng, thiếu đi chiều sâu và sự bền vững.
"Văn hóa mới làm Dụng": Công cụ thực thi và khát vọng phồn vinh
Nếu "Thể" là cái gốc thì "Dụng" chính là cành lá, là phương tiện để cái gốc ấy sinh sôi và kết trái. Giáo sư Đào Duy Anh đã vô cùng tỉnh táo khi nhận ra rằng, văn hóa truyền thống dù tốt đẹp đến đâu cũng không thể thay thế cho khoa học kỹ thuật trong việc kiến tạo sự cường thịnh về vật chất. "Văn hóa mới" mà ông đề cập chính là văn minh công nghiệp, là phương pháp luận khoa học, là tư duy quản trị và hệ thống luật pháp tiến bộ của Tây phương.
Việc lấy cái mới làm "Dụng" đòi hỏi một tư duy mở, sẵn sàng rũ bỏ những thói quen lạc hậu như tư duy tiểu nông hay tâm lý trì trệ. Trong bối cảnh hiện nay, "Dụng" đã được cụ thể hóa bằng chuyển đổi số, năng lượng xanh và kinh tế tri thức. Chúng ta không thể xây dựng một nước cường thịnh bằng những phương thức sản xuất cũ kỹ. Việc áp dụng sở trường về khoa học kỹ thuật của phương Tây không chỉ là mua sắm máy móc, mà quan trọng hơn là học tập cách tư duy logic, tính thực nghiệm và tinh thần thượng tôn pháp luật. Đây chính là những công cụ sắc bén để giải phóng sức sản xuất, giúp Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và vươn tới sự phồn vinh thực thụ.
Sự "Khéo điều hòa": Nghệ thuật phối hợp Đông - Tây
Điểm cốt yếu nhất, cũng là khó khăn nhất trong lời dạy của Đào Duy Anh nằm ở hai chữ "khéo điều hòa". Đây không phải là một sự lắp ghép cơ học, mà là một quá trình tiếp biến văn hóa có chọn lọc và sáng tạo. Đông phương cung cấp triết lý nhân sinh, coi trọng sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa cá nhân và xã hội. Tây phương cung cấp sức mạnh chinh phục, cải tạo thế giới để phục vụ nhu cầu vật chất.
Sự "điều hòa" này mang tính khoa học và chuyên nghiệp cao. Nó đòi hỏi chúng ta phải biết dùng đạo đức Đông phương để kiểm soát và định hướng cho sự phát triển của công nghệ. Chẳng hạn, trong việc phát triển trí tuệ nhân tạo, chúng ta cần sự minh bạch của phương Tây để đảm bảo tính hiệu quả, nhưng đồng thời cần lòng trắc ẩn của phương Đông để đảm bảo công nghệ không xâm phạm quyền con người. Nếu quá thiên về "Dụng", xã hội sẽ rơi vào tình trạng thực dụng, lạnh lùng. Ngược lại, nếu quá thiên về "Thể" mà thiếu đi các công cụ hiện đại, chúng ta sẽ mãi luẩn quẩn trong vòng lạc hậu.
Nhìn lại hành trình hiện đại hóa của các quốc gia Đông Á thành công, chúng ta thấy một sự tương đồng kỳ lạ với tư tưởng của Đào Duy Anh. Tuy nhiên, một câu hỏi phản biện cần đặt ra là: Trong thời đại không gian số xóa nhòa mọi biên giới, liệu cái gọi là "tinh túy Đông phương" có bị biến dạng?
Thực tế hiện nay cho thấy văn hóa không phải là một hằng số bất biến. Cái "Thể" cũng cần được bồi đắp và làm mới bằng những giá trị hiện đại. Chúng ta giữ "Thể" không phải là giữ lại sự gia trưởng hay tư tưởng bảo thủ. Việc điều hòa phải là quá trình đào thải những độc tố trong văn hóa cũ và tiếp nhận những dưỡng chất từ văn hóa mới để tạo ra một thực thể văn hóa Việt Nam đương đại: vừa mang hồn dân tộc, vừa mang tầm vóc quốc tế. Sự cường thịnh không thể đạt được nếu chúng ta chỉ nhìn về phía sau để tìm hào quang, mà phải là dùng ánh sáng của quá khứ để soi đường cho tương lai.
Giải pháp và thông điệp cho tương lai cường thịnh
Việc hiện thực hóa tư tưởng của Giáo sư Đào Duy Anh trong giai đoạn hiện nay không chỉ là một sự lựa chọn mang tính kế thừa, mà đã trở thành một yêu cầu sinh tồn để Việt Nam định vị vị thế quốc gia trên bản đồ thế giới năm 2026. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư đang ở giai đoạn bùng nổ mạnh mẽ, mối quan hệ giữa "Thể" và "Dụng" càng trở nên khăng khít hơn bao giờ hết. Việt Nam hiện nay không thể vươn tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao nếu thiếu đi những "sở trường khoa học kỹ thuật" của Tây phương để thúc đẩy năng suất lao động xã hội. Tuy nhiên, sự cường thịnh ấy sẽ trở nên mong manh và thiếu bản sắc nếu chúng ta đánh mất đi cái "Thể" là hệ giá trị gia đình, tinh thần hiếu học và sự kiên cường đã được hun đúc qua hàng nghìn năm. Do đó, việc mở rộng và liên hệ tư tưởng này vào thực tiễn Việt Nam cần được nhìn nhận qua những khía cạnh thực tế và sâu sắc hơn.
Thực tiễn hiện nay cho thấy, Việt Nam đang nỗ lực chuyển đổi từ một nền kinh tế dựa trên thâm dụng lao động sang kinh tế tri thức và kinh tế số. Đây chính là lúc "văn hóa mới làm dụng" phải được phát huy tối đa. Sự chuyên nghiệp trong quản trị, tính kỷ luật trong lao động và tư duy đột phá về công nghệ chính là những "dụng" đắc lực để chúng ta hội nhập sâu rộng. Thế nhưng, trong quá trình đó, các biến động xã hội đã đặt ra bài toán về sự khủng hỏa giá trị nếu cái "Thể" bị buông lơi. Một bộ phận người trẻ có xu hướng sùng bái công nghệ và lối sống thực dụng phương Tây mà quên đi các rễ cái văn hóa, dẫn đến sự lệch lạc trong ứng xử và mất kết nối với truyền thống. Chính vì vậy, việc khẳng định lại tầm quan trọng của văn hóa cũ làm "Thể" trong giai đoạn này là để tạo ra một "hệ miễn dịch" tinh thần, giúp người Việt không bị hòa tan trong dòng chảy toàn cầu.
Liên hệ sâu hơn vào các lĩnh vực cụ thể như kinh tế xanh và chuyển đổi số, chúng ta thấy rằng triết lý "điều hòa Đông - Tây" đang tạo ra những mô hình phát triển đầy triển vọng. Chẳng hạn, trong nông nghiệp bền vững, Việt Nam đang sử dụng công nghệ cao (Dụng) để tối ưu hóa những giống cây trồng bản địa và tri thức canh tác thuận tự nhiên (Thể). Sự kết hợp này không chỉ nâng cao giá trị kinh tế mà còn bảo vệ được môi trường sống cho tương lai. Hay trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, các sản phẩm giải trí, sáng tạo của người Việt đang dần chinh phục thị trường quốc tế bằng cách dùng công nghệ truyền thông hiện đại của thế giới để kể những câu chuyện mang đậm tâm hồn và cốt cách Việt Nam. Điều này minh chứng rằng, khi chúng ta khéo léo "điều hòa", văn hóa không còn là rào cản của sự phát triển mà trở thành động lực nội sinh mạnh mẽ nhất.
Trong giai đoạn hiện nay, con đường cường thịnh mà Giáo sư Đào Duy Anh vạch ra chính là sự thống nhất giữa tính khoa học và tính nhân văn. Việt Nam cần những con người có tư duy quốc tế nhưng có trái tim Việt Nam, những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh toàn cầu nhưng có đạo đức kinh doanh truyền thống. Việc duy trì sự cân bằng giữa phát triển vật chất và bồi đắp tinh thần không chỉ là giải pháp cho sự phát triển bền vững, mà còn là thông điệp rõ ràng nhất về bản lĩnh của một dân tộc biết tự trọng và tự cường, sẵn sàng đóng góp những giá trị riêng biệt của mình vào văn minh nhân loại.
Kết luận
Lời nhận định của Giáo sư Đào Duy Anh chính là một "bản quy hoạch kiến trúc" cho ngôi nhà Việt Nam hiện đại. Ngôi nhà ấy có móng chắc chắn dựa trên nền tảng văn hóa dân tộc (Thể), nhưng được xây dựng bằng những vật liệu và công nghệ tân tiến nhất của nhân loại (Dụng). Sự cường thịnh về vật chất giúp dân tộc có được sức mạnh, nhưng chính sự phong phú về tinh thần mới là thứ giữ cho dân tộc ấy trường tồn. Bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, bài học về sự "khéo điều hòa" vẫn còn nguyên tính thời sự. Đó là sự tỉnh táo giữa một thế giới đầy biến động, là lòng tự tôn giữa cơn lốc hội nhập, và là niềm tin sắt đá vào một Việt Nam hùng cường – hiện đại, văn minh, nhưng vẫn thấm đẫm tình nhân văn Đông phương:
Giữ văn hóa cũ làm THỂ, vẹn nghĩa nhân sinh, xây móng vững cho hồn dân tộc
Lấy văn minh mới làm DỤNG, tinh thông khoa học, mở đường thịnh cho nước Việt Nam.
