Điều đáng nói là không ít người chưa hiểu rõ đầu đuôi câu chuyện, chưa tìm hiểu nguyên nhân, chưa kiểm chứng thông tin, nhưng đã vội vàng đưa ra những nhận xét và phán quyết theo số đông. Đó chính là một biểu hiện của tâm lý đám đông – khi con người chạy theo những tác động bên ngoài mà dần đánh mất khả năng suy nghĩ độc lập của chính mình.
1. Khi đám đông suy nghĩ thay cho cá nhân
Sống trong cộng đồng, chúng ta cần sự chia sẻ, đồng cảm và ảnh hưởng lẫn nhau. Điều đó hoàn toàn tự nhiên và cần thiết. Tuy nhiên, khi sự ảnh hưởng biến thành lệ thuộc, khi chưa hiểu rõ sự việc đã vội đồng tình, khi chưa tìm hiểu nguyên nhân đã vội quy kết đúng sai theo lời người khác, thì chúng ta đang để đám đông suy nghĩ thay mình. Có một nghịch lý đáng buồn: nhiều người không cần biết sự thật là gì, chỉ cần biết số đông đang nghĩ gì!
Ngày trước, một lời đồn có thể chỉ lan truyền trong một xóm làng. Ngày nay, chỉ một cú nhấp chuột, hàng triệu người có thể cùng tham gia bình luận, phán xét một con người. Một đoạn video ngắn, một tiêu đề gây sốc, một lời kể từ một phía có thể trở thành căn cứ để nhiều người kết luận về cả một sự việc.
Có người chưa từng gặp nhân vật, không biết hoàn cảnh, không hiểu nguyên nhân, nhưng vẫn sẵn sàng buông lời xúc phạm. Có người còn lôi cả gia đình, đời tư và những chuyện không liên quan vào cuộc công kích. Đáng ngại hơn, khi sự thật được làm sáng tỏ, những người từng tham gia kết tội có thể chỉ lặng lẽ chuyển sang một câu chuyện khác. Nhưng những tổn thương đã gây ra cho người khác thì không dễ gì xóa bỏ.
2. Đám đông có thể biến suy diễn thành “sự thật” trong nhận thức của nhiều người
Trong một tập thể, một người bị đánh giá không tốt. Ban đầu chỉ là một lời nhận xét, sau đó người này kể cho người kia, người kia lại truyền cho người khác. Qua nhiều lần thêm bớt, một nhận định chưa được kiểm chứng có thể trở thành định kiến chung.
Khi ấy, người bị đánh giá đôi khi không còn cơ hội được nhìn nhận bằng những gì họ thực sự đã làm, mà phải chịu sự phán xét từ những điều người khác nghĩ về họ. Đây là điều rất nguy hiểm… Bởi lẽ, số đông không phải lúc nào cũng đúng. Nhiều người cùng tin một điều không có nghĩa điều đó chắc chắn là sự thật.
Một người có thể có hàng nghìn người đồng tình nhưng vẫn sai; một người có thể đứng một mình nhưng lại là người nhìn thấy vấn đề đúng đắn hơn. Điều đáng quý không phải là suy nghĩ khác số đông để chứng tỏ mình đặc biệt, mà là có đủ bản lĩnh để tự suy xét, biết tiếp thu điều đúng và dũng cảm từ chối điều sai.
3. Mạng xã hội và sự khuếch đại cảm xúc
Mạng xã hội đem lại nhiều lợi ích: kết nối con người, chia sẻ kiến thức, phản ánh những bất cập và giúp cộng đồng lên tiếng trước những điều bất công. Nhưng mặt trái của nó là những thông tin gây sốc, kích động cảm xúc thường thu hút sự chú ý rất nhanh.
Một lời nói gây phẫn nộ có thể được chia sẻ rộng rãi hơn một bài phân tích bình tĩnh. Một nhận xét mang tính công kích có thể nhận được nhiều sự chú ý hơn một ý kiến khách quan, thận trọng. Khi hàng nghìn người cùng phẫn nộ, người có ý kiến khác đôi khi cũng ngại lên tiếng vì sợ bị công kích ngược lại. Thế là người ta im lặng, hoặc hùa theo để tránh trở thành mục tiêu tiếp theo.
Một thứ áp lực vô hình hình thành: người ta không còn dám suy nghĩ theo nhận thức của mình mà bắt đầu suy nghĩ theo điều số đông mong muốn. Như vậy, đám đông không chỉ tác động đến hành vi mà còn có thể làm sai lệch nhận thức của mỗi cá nhân.
4. Làm thế nào để thoát khỏi tâm lý đám đông?
Theo tôi, trước hết phải trở về với chính mình, học cách làm chủ nhận thức và cảm xúc. Có thể bắt đầu bằng ba bước rất thiết thực:
Thứ nhất: NGHE – nhưng không vội tin.
Biết lắng nghe thông tin từ nhiều phía, nhưng phải phân biệt giữa thông tin, lời đồn và sự thật. Không nên chỉ dựa vào một đoạn video, một tiêu đề hoặc một lời kể một chiều để đánh giá toàn bộ sự việc.
Thứ hai: NGHĨ – trước khi kết luận.
Hãy quan sát, tìm hiểu nguyên nhân, xem xét hoàn cảnh, điều kiện và những bằng chứng liên quan. Đặt câu hỏi: Vì sao sự việc xảy ra? Có những yếu tố nào mình chưa biết? Liệu nhận định của mình có đang bị cảm xúc hoặc định kiến chi phối? Đừng chỉ nhìn hiện tượng bên ngoài mà bỏ qua bản chất bên trong.
Thứ ba: HÀNH ĐỘNG – có trách nhiệm với nhận thức của mình.
Khi đã tìm hiểu tương đối đầy đủ, chúng ta mới nên bày tỏ thái độ và đưa ra nhận định. Nếu thấy điều sai, hãy lên tiếng bảo vệ lẽ phải, nhưng bằng chứng cứ, lý lẽ và tinh thần xây dựng. Không nên biến sự bất bình thành xúc phạm, công kích hay kết tội tùy tiện. Đặc biệt, trước một vấn đề nổi cộm trên mạng xã hội, hãy tự hỏi mình bốn điều: Tôi đã biết sự việc từ nguồn đáng tin cậy chưa? Tôi đã nghe và tìm hiểu đầy đủ các phía chưa? Tôi đang nhận định bằng lý trí hay đang bị cảm xúc đám đông dẫn dắt? Lời bình luận của tôi có góp phần làm sáng tỏ sự thật hay chỉ làm tổn thương người khác?
Và có lẽ, trước hết mỗi người nên tự nhắc mình: "Đúng sai của người khác, hãy để sự thật trả lời. Đừng vội phán xét, hãy lo hoàn thiện nhận thức và cách sống của chính mình!"… Tất nhiên, trở về với chính mình không có nghĩa là thờ ơ trước cái sai, càng không phải thấy bất công mà mặc kệ. Đó là biết quan tâm nhưng không mù quáng, biết lên tiếng nhưng có căn cứ, biết bảo vệ lẽ phải nhưng vẫn tôn trọng con người.
5. Bài học cuộc sống
Sống giữa đám đông nhưng đừng đánh mất chính mình. Trong Phật học có một tinh thần rất đáng suy ngẫm: không nên vội tin chỉ vì nghe nhiều người nói, mà cần tìm hiểu, suy xét và tự mình nhận ra điều hợp lý.
Điều này cũng có thể liên hệ với việc quan sát tâm mình. Khi nghe một thông tin, tâm ta có thể lập tức sinh ra vui, buồn, giận dữ, yêu ghét. Khi thấy nhiều người cùng có một thái độ, cảm xúc ấy càng được nuôi lớn. Nếu không tỉnh táo, ta tưởng mình đang nhìn thấy sự thật, nhưng có khi chỉ đang nhìn thấy những suy diễn và định kiến do chính tâm mình tạo ra.
Bởi vậy, tu dưỡng bản thân không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi chỉ cần biết dừng lại trước một thông tin chưa rõ ràng, không chia sẻ một lời đồn chưa kiểm chứng, không buông một lời xúc phạm khi chưa hiểu sự việc, cũng đã là một cách thực hành tỉnh thức trong đời sống.
Đừng để lời khen của đám đông làm mình tự mãn; cũng đừng để lời chê bai của đám đông khiến mình đánh mất giá trị bản thân. Đừng lấy số lượng người đồng tình làm thước đo chân lý. Đừng để người khác cho mình đôi mắt, suy nghĩ và tiếng nói.
Con người cần có cộng đồng để sống, nhưng cũng cần có trí tuệ để không bị cộng đồng cuốn đi. Sống giữa đám đông nhưng giữ được chính kiến; biết lắng nghe nhưng không tin mù quáng; biết quan tâm đến người khác nhưng không tùy tiện phán xét.
Bởi điều đáng sợ không phải là chúng ta có suy nghĩ khác đám đông, mà là chúng ta không còn khả năng tự suy nghĩ, để rồi sống bằng nhận thức của người khác mà cứ ngỡ đó là suy nghĩ của chính mình. Và có lẽ, trưởng thành trong nhận thức chính là khi mỗi người biết tự nhìn, tự nghĩ, tự đánh giá và tự chịu trách nhiệm về lời nói, hành động của mình.
Đừng để đám đông điều khiển suy nghĩ của mình. Hãy để sự thật dẫn đường cho nhận thức, lòng nhân ái dẫn đường cho ứng xử và trí tuệ dẫn đường cho cuộc sống.
Nguyễn Văn Phép
(Cựu GV trường PTTH Bình Minh - Vĩnh Long)
