Di sản ông để lại không đơn thuần là những lời sấm truyền huyền bí, mà là những định hướng chiến lược mang tính sống còn cho dân tộc. Trong đó, hai câu luận trong bài thơ "Cự Ngao Đới Sơn" (Rùa lớn đội núi) thuộc tập Bạch Vân Am Thi Tập đã trở thành bản tuyên ngôn bất hủ về chủ quyền và không gian sinh tồn của quốc gia phương Nam:
“Vạn lý Đông minh quy bả ác,
Ức niên Nam cực điện long bình”
Nghĩa là “Biển Đông vạn dặm giăng tay giữ/Đất Việt muôn năm vững trị bình”.
Đây không đơn thuần là thi ca, mà là một hệ thống tư duy về sự hưng vong của quốc gia gắn liền với đại dương, khẳng định vị thế làm chủ biển đảo từ hơn 500 năm trước.
Từ Hoành Sơn đến Biển Đông: Chiến lược Nam tiến
Để thấu hiểu bản chất của thông điệp này, trước hết cần giải mã những "mật mã" ngôn ngữ thông qua nghệ thuật chiết tự Hán học đầy tinh tế. Điểm nhấn quan trọng nhất nằm ở cụm từ Quy bả ác (歸把握). Trong Hán tự, cả hai chữ Bả (把) và Ác (握) đều mang bộ Thủ (手 - bàn tay), tượng trưng cho hành động, sức mạnh và thực quyền. Chữ Bả gồm bộ Thủ kết hợp với chữ Ba (巴), gợi hình ảnh cầm chắc lấy một vật có cán để điều khiển. Chữ Ác gồm bộ Thủ kết hợp với chữ Ốc (屋 - ngôi nhà), mang hàm ý nắm gọn mọi thứ vào lòng bàn tay như cách người chủ quản lý ngôi nhà của chính mình.
Việc sử dụng liên hoàn hai động từ mạnh cùng mang bộ Thủ này không chỉ là sự sở hữu danh nghĩa, mà là lời khẳng định về năng lực kiểm soát thực tế. Đối với Trạng Trình, Biển Đông không phải là vùng viễn biên xa lạ mà phải được "quy" về lòng bàn tay dân tộc bằng một sự chủ động, quyết liệt và có tổ chức. Đây chính là hạt nhân của tư tưởng làm chủ: Muốn có chủ quyền, phải có thực lực và hành động chiếm lĩnh cụ thể.
Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 - 1585).
Sự vĩ đại trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm nằm ở khả năng kết nối giữa không gian lục địa và không gian đại dương. Nếu như lời sấm kỳ vĩ "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" đã mở ra một hướng đi mang tính cứu cánh cho họ Nguyễn, tạo tiền đề cho công cuộc mở cõi về phương Nam, thì bài thơ "Cự Hà Hải Khẩu" lại là sự bổ sung hoàn hảo về mặt hướng biển. Đây không chỉ là sự tìm kiếm một nơi "dung thân" cho một dòng họ trong thời loạn, mà là một dự báo về hành trình mở rộng biên cương của dân tộc.
Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nhìn thấy trước rằng sức sống của quốc gia phương Nam không chỉ nằm ở dải đất phù sa ven sông mà còn nằm ở sự chiếm lĩnh biển khơi. Hướng Nam tiến trong tư tưởng của ông là một cuộc hành trình song song: tiến về phía trước theo chiều dài đất nước và tiến ra phía xa theo chiều rộng của đại dương. Chính tầm nhìn này đã đặt nền móng tư tưởng cho một quốc gia hướng biển, nơi mà Biển Đông trở thành mặt tiền sinh tồn và phát triển vĩnh cửu.
Chủ quyền và Thịnh trị: Mối quan hệ hữu cơ
Sự thiên tài của Trạng Trình còn nằm ở việc ông thiết lập một hệ thức logic nhân quả giữa Biển Đông và vận mệnh của "Nam cực" (đất nước phương Nam). Chữ Điện (奠) trong câu thơ thứ hai mang hình ảnh chén rượu đặt trên giá vững chãi, nghĩa là xác lập, đóng vững bền lâu. Chữ Long (隆) tượng trưng cho sự hưng thịnh, cao đầy.
Nguyễn Bỉnh Khiêm khẳng định một chân lý khách quan rằng chỉ khi biển Đông được giữ vững trong lòng bàn tay, thì sự thái bình của đất nước mới có thể kéo dài "ức niên" (muôn năm) và đạt đến độ "long bình" (thịnh trị vững chắc). Đây là một tư duy hệ thống: An ninh trên biển là tiền đề cho sự ổn định nội địa. Trong dòng chảy các tư tưởng lớn của ông, việc bảo vệ cương vực biển đảo luôn song hành với việc an dân. Sự bình yên của dân tộc không thể tách rời khỏi việc làm chủ được những con sóng dữ ngoài khơi xa.
Trong bối cảnh hiện nay, thông điệp của Trạng Trình trở thành mệnh lệnh hành động thực tế. Trong bối cảnh thế giới đa cực và tranh chấp phức tạp, việc "giang tay giữ" biển ngày nay không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự, mà là sự tổng hòa của kinh tế xanh, khoa học công nghệ và vũ khí pháp lý quốc tế. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý Nhà nước, tiêu biểu là sự điều hành chiến lược của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong việc bảo tồn nguồn lợi thủy sản và phát triển bền vững kinh tế biển, chính là sự hiện thực hóa tư tưởng "điện long bình". Thành tựu chung của ngành kinh tế biển trong những năm qua đều phản ánh sự kế thừa tinh thần chủ động của bậc đại trí, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế chính thống và tinh thần tự cường của dân tộc.
Hai câu thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm là sự kết tinh của trí tuệ và tầm nhìn chiến lược vĩ đại. Từ "Hoành Sơn" đến "Vạn lý Đông minh", ông đã vẽ ra một bản đồ vận mệnh mà ở đó dân tộc Việt Nam không chỉ trụ vững trên đất liền mà còn vươn tầm làm chủ đại dương. Trải qua nửa thiên niên kỷ, thông điệp ấy vẫn nhắc nhở hậu thế về một vị thế Việt Nam hướng biển, mạnh lên từ biển và giàu lên từ biển. Đây không chỉ là lời sấm truyền mà là một bản di chúc bằng thơ, khẳng định rằng chủ quyền là thứ phải được nắm giữ bằng trí tuệ, sức mạnh và sự kiên định. Giữ được biển là giữ được gốc rễ của sự thái bình, đưa Đất Việt vươn tầm trở thành một quốc gia biển thịnh vượng giữa dòng chảy của thời đại mới:
"Sấm ký nghìn năm rạng đất này
Biển Đông vạn dặm nắm trong tay
Hoành Sơn mở lối xây nền vững
Sóng dữ cầm canh giữ vận may
Chủ quản thực quyền xoay vận nước
An dân thịnh trị dựng đồ dày
Ngư dân kết trận, xanh nền biển
Nam cực muôn đời rạng vẻ tây".
