Từ ngày còn là học sinh, tôi đã nhìn thấy câu này được treo trang trọng trong trường học. Thế nhưng, điều tôi vẫn băn khoăn là chúng ta thường nghe giải thích khá sơ lược: Trước khi học chữ phải học đạo đức. Rồi câu chuyện dường như dừng lại ở đó.
Theo tôi, đây là một câu nói có giá trị giáo dục rất sâu sắc, nhưng nếu chỉ treo lên mà không dành thời gian giải thích, biện luận cho học sinh hiểu thì thật đáng tiếc.
Tôi thử hiểu như thế này: “Tiên học Lễ” là trrước hết phải học cách làm người, biết kính trên nhường dưới, biết tôn trọng người khác và đặc biệt phải biết khiêm tốn với chính mình.
Khiêm tốn không có nghĩa là tự ti, càng không phải là người dưới phải tuyệt đối nghe lời người trên. Lễ nghĩa phải có tính hai chiều. Người nhỏ tuổi biết kính trọng người lớn tuổi, nhưng người lớn tuổi cũng phải biết thương yêu và tôn trọng người nhỏ tuổi. Thầy cô tôn trọng học trò, học trò kính trọng thầy cô. Một học sinh có quyền đặt câu hỏi, có quyền tranh luận với thầy cô khi thấy điều chưa hợp lý. Điều quan trọng là biết trình bày bằng lý lẽ, thái độ đúng mực và tinh thần cầu thị.
“Hậu học Văn”: Sau khi có thái độ khiêm tốn và tôn trọng, chúng ta tiếp tục học chữ nghĩa, kiến thức, khoa học và những hiểu biết của nhân loại. Muốn tiếp thu kiến thức thì phải biết lắng nghe, quan sát, suy nghĩ và chọn lọc. Lắng nghe không có nghĩa là ai nói gì cũng tin, cũng làm theo. Phải biết suy xét đúng sai, điều gì hợp lý thì tiếp nhận, điều gì chưa đúng thì trao đổi lại.
Tôi nhận thấy có những học sinh học rất giỏi, điểm số rất cao nhưng lại tự kiêu, tự mãn, không chịu lắng nghe và sửa mình. Khi bước vào cuộc sống, các em có thể gặp khó khăn vì không biết tiếp thu ý kiến người khác. Trong khi đó, có những em học lực chỉ khá thôi nhưng biết lễ độ, biết lắng nghe, biết nhận ra thiếu sót và không ngừng học hỏi. Các em lại có nhiều cơ hội tiến bộ, thích nghi và hội nhập với cuộc sống.
Bởi vậy, học giỏi chưa chắc đã đồng nghĩa với học tốt. Kiến thức rất cần thiết, nhưng thái độ đối với việc học cũng quan trọng không kém.
Tôi còn muốn liên hệ đến một phương pháp học tập rất quen thuộc trong Phật giáo, đó là “Văn – Tư – Tu”.
Văn: Lắng nghe, đọc, tiếp nhận kiến thức.
Tư: Suy nghĩ, phân tích, nghiền ngẫm để hiểu đúng, hiểu sâu.
Tu: Đem những điều đã hiểu vào thực hành, sửa đổi nhận thức, lời nói và hành động của mình.
Theo tôi, ba bước này không chỉ dành riêng cho người học Phật mà còn có thể vận dụng trong học tập, công việc và mọi lĩnh vực của đời sống. “Văn” mà thiếu “Tư” thì dễ nghe gì tin nấy. “Tư” mà thiếu “Văn” thì dễ suy diễn theo hiểu biết hạn hẹp. “Tu” mà thiếu “Văn” và “Tư” thì dễ làm sai mà không biết. Cả ba đều quan trọng và gắn bó với nhau.
Từ đó, tôi nghĩ câu "Tiên học Lễ, hậu học Văn" càng cần được giải thích cặn kẽ cho học sinh ngày nay. Có người cho rằng nên bỏ câu khẩu hiệu này vì sợ chữ “Lễ” bị hiểu thành sự phục tùng, thiếu dân chủ. Tôi lại nghĩ, nếu một giá trị tốt đẹp bị hiểu sai thì điều cần làm trước tiên là giải thích cho đúng, dạy cho đúng và thực hành cho đúng, chứ chưa chắc phải loại bỏ nó. Không thể vì một số người sử dụng sai một giá trị mà phủ nhận toàn bộ giá trị ấy.
Dạy “Lễ” không phải để học trò biết vâng lời một cách máy móc, mà để các em biết tôn trọng con người. Dạy “Văn” không phải chỉ để các em có kiến thức, mà còn để các em biết suy nghĩ độc lập, biết phản biện và sử dụng kiến thức một cách sáng suốt.
Và cũng nhân dịp này, tôi muốn nhắc lại một câu tục ngữ mà nhiều thế hệ người Việt đã thuộc nằm lòng: "Không thầy đố mày làm nên"… Câu nói ấy nhắc nhở chúng ta về công ơn của người thầy trong hành trình học tập và trưởng thành. Thầy cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn, khơi mở và giúp học trò tìm thấy con đường đi của mình.
Tuy nhiên, lòng biết ơn thầy cô không có nghĩa là học trò phải rập khuôn mọi điều thầy cô nói. Một người thầy đáng kính cũng chính là người vui mừng khi học trò biết suy nghĩ độc lập, biết vượt qua những giới hạn của người đi trước và có thể đóng góp những điều mới mẻ cho xã hội. Người thầy chân chính không chỉ mong học trò giỏi hơn người khác, mà còn mong học trò trở thành người tốt, có ích cho gia đình và cộng đồng.
Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, xin kính chúc quý thầy cô luôn mạnh khỏe, bình an và giữ mãi ngọn lửa yêu nghề.
Xin tri ân những người thầy, người cô đã từng dìu dắt, dạy dỗ chúng ta. Dù thời gian có trôi qua, mái trường xưa có thể đổi thay, nhưng những bài học và ân tình của thầy cô vẫn luôn ở lại trong lòng học trò.
Học để biết, học để hiểu, học để làm người và học suốt đời.
Đừng để "Tiên học Lễ, hậu học Văn" chỉ là một câu khẩu hiệu treo trên tường. Hãy biến nó thành một bài học sống động trong từng lớp học, từng gia đình và trong cách mỗi chúng ta đối xử với nhau. Bởi giáo dục không chỉ tạo nên những con người có tri thức, mà còn phải góp phần tạo nên những con người có nhân cách.
Nguyễn Văn Phép
(Cựu GV trường PTTH Bình Minh- Vĩnh Long)
