Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, thước đo thành công của một dự án tái thiết không chỉ nằm ở diện mạo đô thị mới, mà còn ở khả năng kết nối giao thông, tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, chất lượng môi trường sống và bảo đảm người dân được thụ hưởng thành quả phát triển. Ông chia sẻ trong cuộc trao đổi về dự án Cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng.
Từ tái thiết không gian đến mô hình TOD và “đô thị 15 phút”
Theo dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500, khu vực nghiên cứu Vĩnh Hưng có quy mô khoảng 447 ha, gồm 206,1 ha tái thiết và 240,9 ha cải tạo, chỉnh trang. Theo ông, sự phân chia này thể hiện cách tiếp cận quy hoạch như thế nào?
- Việc phân chia khu vực nghiên cứu thành hai phần với định hướng tái thiết và cải tạo, chỉnh trang khác nhau thể hiện cách tiếp cận có cơ sở khoa học, thực tiễn và mang tính nhân văn khi người dân được tái định cư tại chỗ. Hai khu vực là một tổng thể thống nhất hoàn chỉnh, cùng hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng sống của người dân.
Với 206,1 ha định hướng tái thiết, quỹ đất cho phép tổ chức lại không gian đô thị một cách tổng thể, từ cấu trúc đô thị, hệ thống hạ tầng kỹ thuật đến hạ tầng xã hội. Đây cũng là khu vực có tiềm năng tích hợp mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), hình thành các tổ hợp chức năng hiện đại, kết nối với hệ thống đường sắt đô thị dự kiến. Các công trình trường học, y tế, công viên và không gian công cộng có thể được tính toán đồng bộ trong cấu trúc phát triển mới.
Trong khi đó, 240,9 ha cải tạo, khu vực “làng trong phố, phố trong làng” này cần được cải thiện thông qua việc kết nối, mở rộng các ngõ, nâng cấp hệ thống cấp thoát nước, bổ sung điểm xanh và tiện ích cộng đồng. Không nên áp dụng cách làm thiên về giải tỏa, xây dựng mới trên diện rộng nếu điều đó gây xáo trộn không cần thiết đến đời sống cư dân.
Cách tiếp cận phân chia này bổ trợ cho nhau. Khu vực tái thiết tạo điều kiện hình thành cấu trúc đô thị mới, trong khi khu vực chỉnh trang giúp cải thiện chất lượng sống tại những không gian dân cư hiện hữu. Nếu được tổ chức hài hòa, phương án này có thể vừa tạo lập diện mạo hiện đại, vừa bảo tồn, gìn giữ giá trị cảnh quan, văn hoá, lịch sử có giá trị, hạn chế nguy cơ đứt gãy các mối liên kết cộng đồng đã hình thành qua nhiều năm.
Thưa ông, với đặc điểm và quỹ đất của Vĩnh Hưng, mô hình TOD có thể tạo ra những thay đổi gì cho khu vực?
- TOD không đơn thuần là xây công trình gần nhà ga giao thông công cộng, mà là tổ chức không gian đô thị sao cho giao thông, nhà ở, dịch vụ và các chức năng thiết yếu được kết nối hiệu quả. Vĩnh Hưng có cơ hội nghiên cứu mô hình này nhờ quỹ đất tái thiết tương đối lớn và định hướng kết nối với các tuyến đường sắt đô thị trong tương lai.
Nếu được triển khai đồng bộ, TOD có thể giúp người dân thuận tiện hơn khi tiếp cận phương tiện công cộng, giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, từ đó tiết kiệm thời gian và chi phí đi lại. Mô hình này cũng tạo điều kiện tổ chức không gian đi bộ an toàn, bổ sung cây xanh, mặt nước và các không gian văn hóa, cộng đồng.
Một lợi ích khác là khả năng thúc đẩy hoạt động kinh tế, dịch vụ tại địa phương khi mật độ và chức năng đô thị được tổ chức hợp lý. Thành công của TOD sẽ được thể hiện qua việc người dân được hưởng lợi như thế nào từ hệ thống giao thông, chất lượng môi trường, nhà ở và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.
“Đô thị 15 phút” được hiểu như thế nào, mang lại những lợi ích gì tới người dân?
- “Đô thị 15 phút” là cách tổ chức không gian để người dân có thể tiếp cận thuận tiện các nhu cầu thường ngày như giáo dục, y tế, mua sắm và giải trí trong khoảng 15 phút di chuyển, chủ yếu bằng đi bộ hoặc phương tiện công cộng.
Lợi ích đầu tiên là tiết kiệm thời gian di chuyển, giúp người dân dành nhiều thời gian hơn cho gia đình và các hoạt động cá nhân. Việc khuyến khích đi bộ, kết hợp với không gian xanh và môi trường ít ô nhiễm hơn, cũng góp phần cải thiện sức khỏe. Đồng thời, giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân có thể giúp hạn chế áp lực giao thông và ô nhiễm môi trường.
Mô hình này còn hướng đến sự công bằng trong tiếp cận dịch vụ. Một đô thị đáng sống cần bảo đảm người già, trẻ em và những người không có phương tiện riêng vẫn có thể tiếp cận các nhu cầu thiết yếu. Bên cạnh đó, việc khai thác hợp lý không gian ngầm có thể giúp giải phóng mặt đất cho cây xanh, quảng trường và tiện ích công cộng.
Vì vậy, hiệu quả của “Đô thị 15 phút” cần được nhìn từ chính trải nghiệm sống của người dân: đi học, đi làm, khám chữa bệnh hay vui chơi có thuận tiện, an toàn hơn không, thay vì chỉ căn cứ vào khoảng cách trên bản đồ.
Tái thiết lấy người dân làm chủ thể trung tâm
Với khoảng 20.000 người dân có thể chịu tác động theo phương án quy hoạch, tái định cư trên địa bàn phường có ý nghĩa như thế nào đối với quá trình tái thiết Vĩnh Hưng?
- Thông điệp cốt lõi nhất của chủ trương này là: Người dân không phải là đối tượng bị giải tỏa, di dời để phục vụ dự án, mà người dân chính là chủ thể trung tâm được thụ hưởng thành quả từ quá trình tái thiết. Đây là bước chuyển biến tư duy quy hoạch hết sức tiến bộ.
Phương án quy hoạch nhân văn này giúp hạn chế tình trạng người dân phải chuyển đến nơi xa, qua đó duy trì các mối liên kết xã hội, công việc và nếp sinh hoạt đã hình thành từ bao đời. Trong quá trình tái thiết Vĩnh Hưng, quyền lợi của cả hai nhóm cư dân – những người tiếp tục sinh sống tại khu vực cải tạo, chỉnh trang và những người chuyển đến nơi ở mới theo quy hoạch – đều được đặt trong mối quan tâm chung về chất lượng sống lâu dài, bền vững.
Theo đó, bên cạnh việc cải thiện điều kiện nhà ở, hạ tầng và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, phương án tái thiết còn hướng tới bảo đảm điều kiện sinh kế, phù hợp với hoàn cảnh của từng nhóm cư dân. Người dân tại khu vực chỉnh trang có cơ hội thụ hưởng môi trường sống và tiện ích được nâng cấp; trong khi các hộ thuộc diện tái định cư có điều kiện ổn định nơi ở mới, duy trì các mối quan hệ cộng đồng và thích nghi với không gian đô thị hiện đại hơn. Đây cũng là cách tiếp cận đặt người dân vào vị trí trung tâm, để những thay đổi về quy hoạch không chỉ làm mới diện mạo đô thị mà còn mang lại giá trị thiết thực cho cộng đồng.
Đâu là điều kiện quyết định để Vĩnh Hưng trở thành một đô thị đáng sống, một “hình mẫu quy hoạch” sau tái thiết?
- Với Vĩnh Hưng, định hướng không phải là phá bỏ toàn bộ cái cũ để thay bằng một cấu trúc mới, mà là tái tổ chức không gian sống một cách tổng thể, đồng thời giữ gìn các giá trị cảnh quan, văn hoá, lịch sử vốn có, các mối liên kết cộng đồng và tạo điều kiện để người dân tiếp tục phát triển trong nhịp sống đô thị mới.
Theo tôi, có ba yêu cầu cần được đặt song hành. Thứ nhất, tổ chức không gian và hạ tầng giao thông phải hợp lý, bảo đảm kết nối thuận tiện, an toàn cả với khu vực bên ngoài lẫn khả năng di chuyển bên trong đô thị. Thứ hai, phát triển TOD cần gắn với sự cân bằng giữa các khu tái thiết mật độ cao và những khu vực cải tạo, chỉnh trang có mức độ can thiệp phù hợp. Thứ ba, quyền lợi và sinh kế của cư dân hiện hữu được xem là một phần trọng yếu phải được đảm bảo của quá trình phát triển.
Sau tái thiết, Vĩnh Hưng được kỳ vọng trở thành không gian sống thông thoáng, xanh và trật tự hơn; giao thông thuận tiện hơn, các vấn đề như ngập úng được cải thiện; công viên, mặt nước và không gian sinh hoạt cộng đồng có điều kiện phát triển. Các dịch vụ thiết yếu như trường học, cơ sở y tế, dịch vụ thương mại cũng cần đủ gần để người dân có thể tiếp cận thuận tiện trong sinh hoạt thường ngày. Vĩnh Hưng sẽ trở thành đô thị Sáng – Xanh – Sạch – Đẹp hơn. Nếu làm tốt những yêu cầu này, kinh nghiệm từ Vĩnh Hưng có thể gợi mở những hướng đi phù hợp cho các khu vực đô thị khác của Hà Nội.
Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
