PV: Thưa NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang, hành trình nghiên cứu xuyên suốt cuốn sách có thể được xem là một nỗ lực giải mã căn tính văn hóa đầy tâm huyết. Chị nhìn nhận thế nào về bản chất thực thể nghệ thuật này trong bức tranh âm nhạc dân tộc?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Hành trình nghiên cứu âm hưởng phương Nam xuyên suốt năm chương của cuốn sách này là nỗ lực khảo sát, thống kê và phân tích một thực thể nghệ thuật, mà chính xác hơn là cuộc hành trình giải mã căn tính văn hóa của một vùng đất luôn biến động và tràn đầy sức sống. Tôi khẳng định âm nhạc phương Nam là một thực thể nghệ thuật độc bản, sở hữu nội lực tự thân mạnh mẽ và đóng vai trò như một thành tố định hình bản sắc trong bức tranh âm nhạc dân tộc Việt Nam. Sự hình thành của âm hưởng phương Nam không phải là sự ngẫu nhiên lịch sử, mà là kết quả của quá trình cộng hưởng biện chứng giữa con người và vùng đất mới, tạo nên những giá trị tinh thần trường tồn, góp phần khẳng định vị thế của âm nhạc Việt Nam trên bản đồ âm nhạc thế giới, đồng thời mở ra những hướng tiếp cận mới cho việc nghiên cứu và bảo tồn di sản trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.
PV: Nhiều người rất ấn tượng với khái niệm "hệ sinh thái văn hóa độc bản". Điều gì đã tạo nên "hệ gen" riêng biệt và sức sống bền bỉ cho âm nhạc phương Nam trong dòng chảy thời gian?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Sự khác biệt của âm hưởng phương Nam không nằm ở tính bản năng thô mộc mà ở một hệ thống nhạc lý khoa học, giàu tính nhân văn và đầy tinh tế. Từ thang âm ngũ cung phi bình quân luật, kỹ thuật diễn tấu truyền thống như nhấn, rung, mổ, cho đến thi pháp ca từ giàu tính tự sự, tất cả đã tạo nên một bộ mã định danh văn hóa không thể trộn lẫn. Âm nhạc phương Nam đã thoát ly khỏi những khuôn mẫu làng xã chật hẹp để vươn tới một tầm mức thẩm mỹ khoáng đạt, nơi cảm xúc cá nhân được tôn trọng tối đa và sự giao thoa đa tộc giữa người Việt, Hoa, Khmer, Chăm trở thành chất xúc tác để tạo nên sự thống nhất trong đa dạng. Hệ sinh thái này chính là "hệ gen văn hóa", giúp âm nhạc phương Nam duy trì sức sống mãnh liệt ngay cả khi đối diện với những luồng văn hóa ngoại lai mạnh mẽ nhất.
PV: Trong dòng chảy của ca khúc đương đại, chị đã làm sáng tỏ giá trị của âm hưởng phương Nam như một "chất xúc tác" ra sao?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Trong dòng chảy của ca khúc đương đại, tôi đã làm sáng tỏ giá trị thực tiễn của âm hưởng phương Nam như một chất xúc tác quan trọng. Không dừng lại ở việc lưu trữ ký ức, dòng nhạc này đã chuyển mình mạnh mẽ, tích hợp vào các thể loại nhạc nhẹ hiện đại như Pop, Jazz hay EDM. Việc giải cấu trúc các chất liệu dân gian không làm mất đi tính truyền thống mà tạo ra một căn cước văn hóa đậm chất Việt trong kỷ nguyên số. Âm nhạc phương Nam không hề lạc lõng, mà mang trong mình sức mạnh mềm hóa những cấu trúc nhạc lý khô khan, giúp các sáng tác đương đại chạm đến khán giả bằng sự chân thành, mộc mạc nhưng sang trọng, khẳng định giá trị bản sắc không phải là rào cản mà là điểm tựa để sáng tạo.
PV: Công trình nghiên cứu của chị được kỳ vọng sẽ đóng góp những giá trị thiết thực nào đối với các lĩnh vực đào tạo, quản lý và công chúng?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Cuốn sách này đóng vai trò như một hệ quy chiếu chuẩn hóa, mang lại những đóng góp thiết thực trên nhiều phương diện. Đối với lĩnh vực nghiên cứu, tác phẩm đã thiết lập khung lý thuyết hệ thống về nhạc lý và kỹ thuật biểu diễn. Đối với công tác đào tạo, đây là nguồn tư liệu chuyên sâu cho các nhạc viện, giúp người học tiếp cận di sản một cách bài bản thay vì cảm tính. Đối với quản lý văn hóa, các giải pháp về định vị thương hiệu di sản mà công trình đề xuất là tiền đề để xây dựng lộ trình phát triển du lịch văn hóa bền vững, biến di sản thành nguồn lực kinh tế xã hội. Đối với công chúng, tác phẩm giúp bồi đắp nhận thức, tạo sợi dây liên kết cảm xúc giữa thế hệ mới với các giá trị truyền thống, làm giàu đời sống tinh thần trong xã hội đương đại.
PV: Chị đánh giá thế nào về tiềm năng của âm hưởng phương Nam trong bối cảnh nền công nghiệp văn hóa quốc gia?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Trong bối cảnh nền công nghiệp văn hóa đang trở thành mũi nhọn, âm hưởng phương Nam mang trong mình tiềm năng to lớn để khai thác và thương mại hóa một cách bền vững. Chúng ta xác định âm nhạc là nghệ thuật đơn thuần và là hàng hóa văn hóa đặc biệt. Việc phát triển các sản phẩm âm nhạc mang âm hưởng Nam Bộ dưới hình thức du lịch văn hóa, các festival nghệ thuật chuyên nghiệp và sản phẩm truyền thông đa phương tiện sẽ góp phần định vị thương hiệu quốc gia. Khi những giá trị truyền thống được cộng hưởng cùng công nghệ quảng bá, nó tạo ra giá trị gia tăng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của văn hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế, khẳng định âm nhạc là ngành kinh tế văn hóa đầy triển vọng.
PV: Công nghệ số và thuật toán đang làm thay đổi cách chúng ta tiếp nhận âm thanh. Chị có trăn trở gì về thách thức này đối với âm nhạc truyền thống?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Chúng ta cần thẳng thắn đối diện với những nghịch lý của thời đại khi các thuật toán trên không gian mạng đang tái cấu trúc cách con người tiếp nhận âm thanh, làm biến đổi cách thức biểu diễn và làm phai nhạt tính tự sự của điệu Hò, câu Lý. Do đó, yêu cầu về một phương pháp luận số là cấp thiết. Chúng ta không thể chỉ bảo tồn âm nhạc phương Nam bằng cách ghi âm lại, mà phải bảo tồn cả môi trường sinh thái số của nó, nơi mà các kỹ thuật nhấn rung, luyến láy vi phân phải được tái tạo trung thực nhất thông qua công nghệ âm thanh độ phân giải cao, tránh tình trạng bình dân hóa quá mức trên các nền tảng video ngắn.
PV: Chị có những gợi mở cụ thể nào cho các thế hệ nhà nghiên cứu kế cận để làm dày thêm giá trị của công trình này?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Tác giả chân thành mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp, phản biện khoa học từ các chuyên gia để cuốn sách được hoàn thiện hơn. Tôi xin gợi mở bảy hướng nghiên cứu và thực hành tiếp theo để các thế hệ kế cận có thể khai thác: (1) Nghiên cứu đối sánh âm nhạc phương Nam với các vùng miền; (2) Xây dựng mô hình thực hành âm nhạc phương Nam trong đời sống; (3) Nghiên cứu về sự giao thoa âm hưởng phương Nam với thực hành nghệ thuật tôn giáo; (4) Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích và ký âm kỹ thuật vi phân; (5) Tác động của văn hóa thuật toán đến cấu trúc cảm thụ âm nhạc của giới trẻ; (6) Xây dựng khung lý thuyết du lịch văn hóa bền vững; và (7) Đối chiếu âm hưởng phương Nam với các nền âm nhạc trong khu vực.
PV: Là một nghệ sĩ, chị gửi gắm điều gì về trách nhiệm đối với sự kết nối liên thế hệ và "giữ lửa" di sản?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Để di sản không trở thành những bảo tàng tĩnh, người nghệ sĩ cần mang trong mình trách nhiệm đạo đức cao cả của người giữ lửa và truyền lửa. Sự kết nối liên thế hệ không nằm ở việc truyền thụ kỹ thuật, mà nằm ở việc trao truyền tư duy thẩm mỹ và lòng trân trọng gốc rễ dân tộc. Một tác phẩm âm nhạc đương đại mang âm hưởng phương Nam thực thụ phải là sự kết tinh giữa sự am tường về cội nguồn và khát vọng vươn ra thế giới, nơi người nghệ sĩ vừa là người bảo tồn, vừa là người kiến tạo văn hóa. Khi mỗi người nghệ sĩ trẻ đều ý thức được rằng mình đang nắm giữ một phần linh hồn của mảnh đất phương Nam, khi đó sự kế thừa mới thực sự trở nên sống động và có sức lan tỏa, tạo nên một cộng đồng luôn biết trân trọng quá khứ và thấu hiểu hiện tại.
PV: Chị có thể chia sẻ cụ thể hơn về quy trình chuyển đổi di sản logic mà chị đã đề xuất để đương đại hóa âm nhạc?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Để đạt tới đích đến của dòng nhạc ca khúc dân gian đương đại, người nghệ sĩ cần tuân thủ quy trình chuyển đổi logic gồm ba giai đoạn. Giai đoạn đầu là "giải mã văn hóa", đòi hỏi nghệ sĩ phải phân tích thấu đáo các mã gen văn hóa trong ca khúc mang âm hưởng dân ca Nam Bộ, giữ vững cốt cách không thể làm mất đi. Giai đoạn thứ hai là "giao thoa cấu trúc", nơi nghệ sĩ sử dụng kỹ thuật hòa âm của Jazz, Funk hoặc các hợp âm mở rộng để tạo nên sự đối thoại giữa cái cũ và cái mới, tạo tiền đề để công chúng làm quen với tư duy thẩm mỹ mới. Cuối cùng là "hạt nhân hóa cấu trúc", nơi tư duy sáng tạo đã đạt đến độ chín muồi; dân ca không còn là chất liệu trình diễn mà là hạt nhân tư duy để xây dựng một thực thể học thuật mới, sang trọng, mang tầm vóc của một tác phẩm dân gian đương đại hoàn thiện.
PV: Cuối cùng, công trình của chị định vị mình như thế nào trong tiến trình phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc?
NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang: Nội dung công trình hoàn toàn tương thích với định hướng phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc mà Đại hội Đảng đã xác định. Cuốn sách là bản đồ lộ trình để âm nhạc phương Nam cất cánh cùng khát vọng dân tộc; chúng ta kiến tạo một thế hệ nghệ sĩ có tầm nhìn chiến lược, mang trong mình lòng tự tôn dân tộc. Chúng ta không thực hiện công tác lưu trữ một cách thụ động, mà kiến tạo những điều kiện để di sản tham gia tích cực vào đời sống đương đại, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Sự chuyển đổi từ tư duy bảo tồn thụ động sang tư duy kiến tạo di sản chủ động chính là mảnh ghép quan trọng trong bức tranh tổng thể về sự phát triển văn hóa nước nhà, khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần, là sức mạnh để dân tộc tự tin bước vào kỷ nguyên mới.
PV: Xin cảm ơn chị!
