Dựa trên những giá trị tự thân về lịch sử và văn hóa nghệ thuật, cụm làng nghề Khảm trai – Sơn mài Chuyên Mỹ đã được xác lập là đơn vị thuộc danh mục các dự án ưu tiên đầu tư phát triển làng nghề gắn với du lịch của Thành phố Hà Nội giai đoạn đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030.
Về mặt học thuật, "Sơn mài" là danh xưng kết hợp giữa chất liệu đặc trưng bao gồm sơn ta, mùn cưa, đất sét, thếp vàng, thếp bạc, vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc... và kỹ thuật thao tác đặc thù là "mài". Căn cứ vào các di chỉ khảo cổ học, việc ứng dụng chất liệu sơn trong đời sống cư dân Việt cổ đã xuất hiện từ khoảng 2.500 năm trước. Nhựa sơn được trích từ cây sơn mọc phổ biến tại vùng trung du Bắc Bộ, đặc biệt là vùng đất Phú Thọ. Thuở sơ khai, các bậc tiền nhân sử dụng sơn ta để phủ lên vật dụng sinh hoạt hoặc đồ thờ tự bằng gỗ, gốm nhằm gia tăng độ bền; theo thời gian, kỹ nghệ này phát triển dần sang lĩnh vực hội họa trang trí với những đường nét họa tiết, hoa văn và cảnh quan thiên nhiên tinh xảo.
Trong truyền thống, nghề sơn vốn chỉ giới hạn trong các sắc độ cơ bản như đen (sơn then), đỏ (sơn son), nâu cánh gián và các họa tiết thếp vàng, thếp bạc, thường được gọi chung là nghề “sơn son thếp vàng”. Bước ngoặt lớn diễn ra vào khoảng năm 1930, khi các họa sĩ trường Mỹ thuật Đông Dương như Trần Quang Trân, Phạm Hậu, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Gia Trí... đã cộng tác cùng nghệ nhân Đinh Văn Thành thực hiện các cuộc thử nghiệm quan trọng, đưa kỹ thuật sơn son thếp vàng cổ truyền vào địa hạt hội họa nghệ thuật. Thuật ngữ “Sơn mài” và dòng “tranh Sơn mài” cũng chính thức định danh và trở thành niềm tự hào của mỹ thuật Việt Nam từ thời điểm đó.
Về nguồn gốc tổ nghề, truyền thuyết và sử liệu ghi nhận cụ Trần Lư, người làng Bằng Vọng, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Vân Bình, huyện Thường Tín, Hà Nội) là bậc khởi thủy. Năm 1527, dưới triều vua Mạc Đăng Dung, cụ được cử đi sứ Trung Quốc và đã tiếp thu kỹ nghệ làm sơn để về truyền dạy cho dân làng quê hương. Cứ liệu này đã được khẳng định rõ nét trong cuốn gia phả “Bình Vọng Trần thị gia phả” viết bằng chữ Hán, hiện đang được lưu giữ tại hệ thống lưu trữ di sản văn hóa quốc gia.
Từ cái nôi Bằng Vọng, nghề sơn lan tỏa rộng khắp vùng phủ Thường Tín xưa, trong đó Bối Khê (thuộc xã Chuyên Mỹ) là một trong những địa phương tiếp nhận và phát triển nghề từ rất sớm. Trước năm 1954, thợ sơn Chuyên Mỹ chủ yếu hành nghề lưu động, tổ chức thành các "phường thợ" gia đình dưới sự dẫn dắt của thợ cả giàu kinh nghiệm. Sản phẩm giai đoạn này tập trung chủ yếu vào đồ thờ tự, phục vụ các công trình tín ngưỡng và tôn giáo.
Thời kỳ hưng thịnh nhất của làng nghề ghi dấu vào những thập niên 60 và 70 của thế kỷ XX, khi nhu cầu xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ sang thị trường Liên Xô (cũ) và các nước Đông Âu tăng trưởng mạnh mẽ. Tại địa phương lúc bấy giờ đã hình thành hệ thống 4 Hợp tác xã sơn mài quy mô, đóng vai trò hạt nhân kinh tế: Trường Sơn (Bối Khê), Ngọ Hạ, Mỹ Thịnh (làng Trung) và Hợp Thành (làng Thượng).
Sau giai đoạn trầm lắng (1989 – 1991) do biến động của thị trường quốc tế, kể từ năm 1996 đến nay, nghề sơn mài tại Chuyên Mỹ đã được khôi phục mạnh mẽ. Với sức sống nội sinh mãnh liệt và sự nhạy bén với thời đại, làng nghề không ngừng cải tiến kỹ thuật, đa dạng hóa mẫu mã sản phẩm, từ đó khẳng định vững chắc vị thế của một di sản văn hóa sống động trong dòng chảy phát triển kinh tế và du lịch đương đại.
