Đặt vấn đề
Phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp đang trở thành một trong những hướng tiếp cận quan trọng nhằm nâng cao giá trị gia tăng, tăng khả năng cạnh tranh của nông sản, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân nông thôn. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, yêu cầu ngày càng cao của thị trường và xu hướng phát triển nông nghiệp xanh, việc xây dựng các chuỗi giá trị bền vững không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là công cụ thúc đẩy giảm nghèo và phát triển nông thôn toàn diện.
Tại Việt Nam, nhiều tổ chức phát triển quốc tế như IFAD, World Vision và ADB đã triển khai các chương trình hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị trong gần hai thập kỷ qua. Những kinh nghiệm này cung cấp nhiều bài học thực tiễn quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp trong giai đoạn tới.
Kinh nghiệm của IFAD: Phát triển chuỗi giá trị gắn với giảm nghèo và phát triển nông thôn bền vững
Trong các chương trình hỗ trợ của Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD), chuỗi giá trị được xem là công cụ thúc đẩy giảm nghèo và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng nông thôn. Điểm đặc trưng trong cách tiếp cận của IFAD là đặt người nông dân, đặc biệt là hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số, vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.
Các dự án do IFAD tài trợ không chỉ hỗ trợ kỹ thuật sản xuất mà còn tập trung xây dựng các tổ chức nông dân, hợp tác xã, nhóm đồng sở thích và thúc đẩy mô hình đối tác công – tư – nhà sản xuất (4P). Đồng thời, phát triển chuỗi giá trị được lồng ghép vào quy trình lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương nhằm đảm bảo tính bền vững và khả năng huy động nguồn lực lâu dài.
Một điểm nổi bật khác là việc sử dụng các công cụ tài chính hỗ trợ chuỗi giá trị như quỹ thích ứng với biến đổi khí hậu, tài chính vi mô và cơ chế tài trợ có đối ứng để khuyến khích doanh nghiệp và người dân cùng tham gia đầu tư.
Trong giai đoạn 2007–2024, nhóm nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hệ thống nông nghiệp đã tham gia tư vấn xây dựng nhiều kế hoạch đầu tư chiến lược chuỗi giá trị tại các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, (Hà Giang) Tuyên Quang, Hà Tĩnh, (Quảng Bình) Quảng Trị, (Đắk Nông) nay là Lâm Đồng và Ninh Thuận. Nhiều chuỗi giá trị đã phát triển thành công và tạo dựng được thương hiệu trên thị trường như chè Shan tuyết Hà Giang, bò H’Mông Cao Bằng, miến dong Bắc Kạn nay là Thái Nguyên, mật ong và rượu sim Quảng Trị hay cà phê Đắk Nông.
Kinh nghiệm của World Vision: Lấy cộng đồng và nhóm yếu thế làm trung tâm
Khác với cách tiếp cận theo ngành hàng, các chương trình của World Vision tập trung mạnh vào phát triển sinh kế cộng đồng và nâng cao năng lực của các hộ gia đình nghèo.
Các hoạt động hỗ trợ thường bắt đầu từ việc phân tích chuỗi giá trị, xác định cơ hội thị trường, sau đó tổ chức người dân thành các tổ hợp tác hoặc nhóm sản xuất, đồng thời nâng cao năng lực quản lý sản xuất, quản lý tài chính hộ gia đình và kỹ năng kinh doanh. Đặc biệt, phụ nữ, thanh niên và các nhóm yếu thế luôn được ưu tiên tham gia trong quá trình xây dựng chuỗi giá trị.
Kinh nghiệm thực tiễn tại Điện Biên, Quảng Trị, Thanh Hóa và Đà Nẵng cho thấy tính bền vững của liên kết phụ thuộc rất lớn vào mức độ tham gia của cộng đồng. Khi người dân được trang bị kiến thức, kỹ năng và được tham gia vào quá trình ra quyết định, họ sẽ trở thành những tác nhân chủ động thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng dự án.
Kinh nghiệm của ADB: Nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua đầu tư hạ tầng và đổi mới sáng tạo
Trong khi IFAD và World Vision chú trọng khía cạnh xã hội và giảm nghèo, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tập trung nhiều hơn vào nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành hàng.
Các dự án của ADB thường hỗ trợ phát triển hạ tầng sản xuất, logistics, vùng nguyên liệu tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng cho doanh nghiệp và hợp tác xã.
Thực tiễn triển khai tại các chuỗi cam Nam Đông (Huế), ba kích Quảng Nam và mây Quảng Trị cho thấy việc đầu tư đồng bộ về hạ tầng, công nghệ và tiêu chuẩn chất lượng giúp nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và tăng tính bền vững của chuỗi giá trị.
Kinh nghiệm của ADB khẳng định rằng phát triển chuỗi giá trị không thể tách rời yêu cầu về năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.
Một số bài học cho Việt Nam
Từ kinh nghiệm của các tổ chức quốc tế, có thể rút ra bốn bài học quan trọng cho phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp tại Việt Nam.
- Thứ nhất, người nông dân, hợp tác xã và các tổ chức đại diện của nông dân cần được đặt ở vị trí trung tâm của chuỗi giá trị. Đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tính bao trùm và bền vững của quá trình phát triển.
- Thứ hai, doanh nghiệp cần đóng vai trò dẫn dắt thị trường, công nghệ và tiêu chuẩn chất lượng, trong khi Nhà nước thực hiện vai trò kiến tạo thông qua hỗ trợ hạ tầng, chính sách và giảm thiểu rủi ro đầu tư.
- Thứ ba, cần đa dạng hóa các công cụ tài chính hỗ trợ chuỗi giá trị, bao gồm tín dụng ưu đãi, quỹ đồng tài trợ, quỹ đổi mới sáng tạo và các cơ chế chia sẻ rủi ro nhằm khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân.
- Thứ tư, phát triển chuỗi giá trị phải gắn với xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, chuyển đổi số, thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng trưởng xanh để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
- Thứ năm, xây dựng chuỗi giá trị cần tạo ra các sản phẩm, chế biến sâu và gắn với nhãn hiệu được bảo hộ, tạo dựng thượng hiệu mạnh hơn cho các HTX, Doanh nghiệp tham gia vào phát triển sản phẩm của chuỗi đó.
Kết luận
Những kinh nghiệm từ IFAD, World Vision và ADB cho thấy phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững không chỉ là liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ mà là một quá trình tổng hợp, đòi hỏi sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức xã hội và người dân.
Trong bối cảnh Việt Nam đang hoàn thiện khung chính sách về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững, việc tiếp thu và vận dụng có chọn lọc các bài học quốc tế sẽ góp phần xây dựng những cơ chế hỗ trợ hiệu quả hơn, tạo động lực phát triển nông nghiệp hiện đại, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển nông thôn bền vững.
