Từ chàng trai hiếu học đến người chỉ huy nơi tuyến đầu
Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo có tới 11 anh chị em tại tỉnh Hưng Yên, tuổi thơ của ông Nguyễn Hữu Cử là những ngày tháng thiếu thốn nhưng tràn đầy ý chí vươn lên. Năm 21 tuổi, khi đang miệt mài với ước mơ học tập, chàng trai gầy gò chỉ vỏn vẹn 42kg ấy đã gác lại bút nghiên, tình nguyện lên đường nhập ngũ theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc.
Trải qua quá trình đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật điện xe tăng, ông dần trưởng thành qua những chiến trường khốc liệt nhất như Đường 9 - Nam Lào (1971) và chiến dịch giải phóng Quảng Trị. Với bản lĩnh vững vàng, từ một chiến sĩ kỹ thuật, ông được tin tưởng giao đảm nhiệm cương vị Chính trị viên Tiểu đoàn 1, Lữ đoàn xe tăng 203 – đơn vị chủ lực trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.
Khoảnh khắc "vàng" giữa tâm điểm dinh Độc Lập
Trưa ngày 30/4/1975, Lữ đoàn xe tăng 203 là đơn vị mũi nhọn tiến vào cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn. Sau khi Tiểu đoàn trưởng Ngô Văn Nhỡ anh dũng hy sinh ngay cửa ngõ cầu Sài Gòn khi chiến thắng chỉ còn cách vài gang tay, ông Cử đã nén đau thương, trực tiếp tiến lên chỉ huy tiểu đoàn vượt qua hỏa lực địch để tiến thẳng vào trung tâm nội đô.
Trong ký ức của ông, giây phút xe tăng húc đổ cổng dinh Độc Lập là một sự đan xen giữa khốc liệt và vinh quang. Đêm trước đó, xe tăng của ông sa xuống hố bom, mảnh đạn găm đầy mình khiến máu thấm đẫm áo. Vậy nhưng, giữa không khí vỡ òa trưa ngày 30/4, mọi nỗi đau thể xác dường như tan biến. Một phóng viên phương Tây đã tiến lại gần, nói vài câu tiếng Pháp rồi ra hiệu chụp ảnh. "Lúc đó mình đang vui quá, chẳng nghĩ gì, cứ để ông ấy chụp" – ông Cử bồi hồi nhớ lại.
Nụ cười rạng rỡ của người lính trẻ 33 tuổi năm ấy, dù mái tóc còn bết máu từ vết thương chưa kịp băng bó, đã trở thành một biểu tượng nhân văn cao đẹp. Đó không chỉ là nụ cười của người chiến thắng, mà còn là nụ cười của sự giải thoát khỏi chiến tranh và khát vọng hòa bình cháy bỏng của cả một dân tộc.
Những kỷ vật xuyên thời gian và giá trị của sự thật khách quan
Điều đặc biệt làm nên giá trị của những tấm ảnh này chính là sự khách quan từ những "nhân chứng không lời" phía bên kia chiến tuyến. Một tấm ảnh ghi lại khoảnh khắc Chính ủy Lữ đoàn 203 Bùi Văn Tùng – người soạn thảo lời tuyên bố đầu hàng vô điều kiện cho Dương Văn Minh – đang ân cần hỏi thăm khi thấy ông Cử bị thương. Một tấm ảnh khác là chân dung cận cảnh nụ cười của ông, được chụp bởi ống kính quốc tế giữa tâm điểm của sự kiện chấn động toàn cầu.
Mãi nhiều năm sau, những tư liệu này mới được phía nước ngoài trao lại cho quân đội ta. Khi đồng đội cũ nhận ra người chỉ huy trực tiếp của mình trong các tập tư liệu nước ngoài, họ đã in ra và mang tặng ông tại quê nhà xã Triệu Việt Vương. Đối với ông Cử, đó là sự xác tín của lịch sử về một thế hệ đã chiến đấu không vì danh lợi, mà vì độc lập dân tộc. Những mảnh đạn vẫn còn găm trong vai phải của ông đến tận hôm nay chính là những "tư liệu sống" song hành cùng các bức ảnh lịch sử ấy.
Thông điệp tri ân trong bối cảnh hiện nay
Việc những tấm ảnh quý phải mất hàng thập kỷ mới tìm đường về với chủ nhân đặt ra một vấn đề sâu sắc về công tác lưu trữ và khai thác "báo chí nhân chứng". Trong giai đoạn hiện nay, chúng ta ngày càng nhận thấy tầm quan trọng của việc sưu tầm và "hồi hương" các tư liệu lịch sử từ nguồn quốc tế. Điều này không chỉ làm giàu thêm kho tàng dữ liệu chính thống mà còn cung cấp những góc nhìn đa chiều, khách quan về các sự kiện trọng đại của những năm gần đây.
Tại sao nụ cười của người lính lại có sức lay động thế giới đến vậy? Bởi nó khẳng định một chân lý: Hòa bình là đích đến cuối cùng của mọi cuộc chiến chính nghĩa. Nụ cười của ông Cử năm xưa và nụ cười tươi tắn của ông trong những năm gần đây khi đón tiếp các thế hệ nhà báo tại quê nhà là sợi dây kết nối bền chặt giữa quá khứ hào hùng và tương lai tươi sáng.
Chúng ta tri ân những người đã nằm xuống ngay ngưỡng cửa thiên đường như Tiểu đoàn trưởng Ngô Văn Nhỡ, và trân trọng cả những phóng viên quốc tế có tâm đã giúp lưu giữ lại những lát cắt vô giá. Những kỷ vật ấy nhắc nhở thế hệ trẻ rằng, hòa bình hôm nay được đổi bằng máu xương và sự lạc quan phi thường của cha ông. Trong bối cảnh hiện nay, ngọn lửa từ những "tấm ảnh quý" ấy vẫn sẽ mãi là nguồn động lực để dân tộc ta tiếp bước trên hành trình xây dựng một Việt Nam hùng cường và trường tồn.
