Nắng nóng bào mòn sức khỏe, thu nhập và sinh kế
Kết quả nghiên cứu nói trên được GS. TS Lê Quang Cảnh - Viện trưởng Viện Phát triển bền vững phân tích- cho thấy, có 94% lao động ngoài trời được khảo sát cho biết từng gặp các vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng. Từ đau đầu, chóng mặt, kiệt sức do nhiệt đến nguy cơ sốc nhiệt, bệnh tim mạch, hô hấp và các bệnh mãn tính trở nên trầm trọng hơn, tất cả đều ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng lao động. Đáng chú ý, các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng, cứ mỗi 1 độ C tăng thêm khi nhiệt độ vượt ngưỡng 20 độ C, năng suất lao động có thể giảm từ 2-3%. Điều này đặc biệt nghiêm trọng đối với các ngành nghề phụ thuộc vào lao động ngoài trời như xây dựng, vận tải, dịch vụ giao hàng hay buôn bán nhỏ.
Khảo sát tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh cho thấy 46,4% người lao động bị giảm thu nhập do nắng nóng, trong khi 66,2% phải tăng thêm chi phí để thích ứng như mua nước uống, thuốc men, quần áo chống nắng hoặc thiết bị làm mát. Không ít lao động phải chấp nhận giảm giờ làm để bảo vệ sức khỏe. Nhưng với những người sống dựa vào thu nhập theo ngày, mỗi giờ nghỉ đồng nghĩa với việc mất đi nguồn sống. Một công nhân xây dựng tại Hà Nội chia sẻ trong nghiên cứu: “Tôi chấp nhận kiếm ít tiền hơn còn hơn phải vào viện, vì chi phí điều trị còn lớn hơn khoản thu nhập bị mất”.
Chuyên gia, cơ quan chức năng, doanh nghiệp thảo luận
Đằng sau những con số giảm thu nhập đó là áp lực sinh kế ngày càng lớn. Khoảng 63% lao động ngoài trời có người phụ thuộc. Khi nắng nóng làm giảm thu nhập, tác động không chỉ dừng lại ở người lao động mà còn lan sang cả gia đình họ. Lao động nữ có tỷ lệ giảm thu nhập cao hơn nam giới (55,6% so với 42,8%). Lao động di cư thường làm việc ngoài trời với thời gian dài hơn, tiếp xúc với nhiệt độ cao nhiều hơn và ít có khả năng tiếp cận các chính sách hỗ trợ do hạn chế về nơi cư trú, thông tin và điều kiện tham gia bảo hiểm.
Nghiên cứu gọi đây là “tác động kép” của khí hậu và bất bình đẳng xã hội.
Kết quả nghiên cứu cũng cảnh báo, tổn thất do nắng nóng không chỉ dừng ở từng cá nhân mà đang trở thành vấn đề kinh tế - xã hội. Ở cấp độ doanh nghiệp, tiến độ thi công bị kéo dài, chi phí sản xuất gia tăng và năng suất suy giảm. Các doanh nghiệp nhỏ càng dễ tổn thương vì thiếu nguồn lực đầu tư vào các biện pháp bảo vệ người lao động. Ở cấp độ quốc gia, biến đổi khí hậu được dự báo có thể khiến Việt Nam thiệt hại khoảng 23 tỷ USD do mất việc làm và 20 tỷ USD do tử vong sớm vào năm 2050.
GS. TS Lê Quang Cảnh chia sẻ tại sự kiện
Đặc biệt tại các đô thị lớn, hiệu ứng đảo nhiệt đang khiến tình hình nghiêm trọng hơn. Hà Nội được đánh giá là một trong những đô thị có cường độ đảo nhiệt cao nhất Đông Nam Á, với mức chênh lệch nhiệt độ cao nhất giữa khu vực nội thành và ngoại thành có thể lên tới 13 độ C trong những ngày nắng nóng cực đoan. Quá trình bê tông hóa, thiếu không gian xanh, mật độ xây dựng dày đặc và lượng nhiệt thải từ điều hòa không khí đang khiến các thành phố trở thành những “lò nung” khổng lồ, nơi người lao động ngoài trời phải hứng chịu rủi ro cao nhất.
Dẫn kết quả nghiên cứu “An sinh xã hội thích ứng cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng gay gắt tại TP Hà Nội và TP Hồ Chí Minh”, GS.TS Lê Quang Cảnh Viện trưởng Viện Phát triển bền vững lo ngại nóng gay gắt làm gia tăng nhu cầu đối với hệ thống an sinh xã hội thông qua nhiều kênh: Gia tăng bệnh tật làm tăng chi phí y tế, suy giảm năng suất và thu nhập làm tăng nhu cầu đối với trợ cấp thất nghiệp và hỗ trợ xã hội. Điều này tạo ra áp lực kép đối với cả người lao động và nhà nước: chi tiêu tăng lên trong khi nguồn thu từ đóng góp bảo hiểm giảm xuống. Kết quả là làm gia tăng đáng kể gánh nặng phụ thuộc, làm hạn chế độ bao phủ và khả năng thích ứng của hệ thống an sinh xã hội hiện hành.
An sinh ngược
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, phần lớn lao động ngoài trời hiện nay đang ứng phó với nắng nóng bằng các giải pháp tự phát. 83,5% chọn cách tìm bóng mát và nghỉ giải lao; 58,7% tự trang bị đồ bảo hộ; 41,6% tự chăm sóc sức khỏe; trong khi chỉ 3,3% tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nhiều người lao động thừa nhận họ không kỳ vọng nhận được hỗ trợ từ bất kỳ tổ chức nào. Sự thích nghi dần với điều kiện lao động khắc nghiệt khiến rủi ro bị “bình thường hóa”. Đây là một thực trạng đáng báo động bởi khi các cú sốc khí hậu trở nên thường xuyên hơn, khả năng tự chống đỡ của người lao động sẽ ngày càng suy giảm.
Các chuyên gia tại lễ công bố kết quả nghiên cứu
“Điều đáng lo ngại là trong khi nắng nóng ngày càng trở thành rủi ro sinh kế rõ rệt, hệ thống an sinh xã hội hiện hành vẫn chưa xem đây là một loại rủi ro độc lập cần được bảo vệ, chưa có chính sách an sinh xã hội chuyên biệt nào dành cho lao động ngoài trời hoặc lao động phi chính thức tiếp xúc với nắng nóng gay gắt”, GS. TS Lê Quang Cảnh nhấn mạnh.
Các quy định liên quan đến nắng nóng hiện chỉ tồn tại rải rác trong các văn bản về thiên tai, an toàn lao động hoặc vi khí hậu nơi làm việc. Điều này khiến trách nhiệm quản lý bị phân tán, khó triển khai thành các chính sách hỗ trợ cụ thể. Một nghịch lý đang tồn tại là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại là nhóm được bảo vệ ít nhất.
Hầu hết người lao động ngoài trời nhiều giờ mỗi ngày nhưng không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Trong khi đó, lao động phi chính thức và lao động di cư – nhóm có mức độ phơi nhiễm nhiệt cao nhất – lại gặp nhiều rào cản trong tiếp cận các chương trình hỗ trợ xã hội. Có 89% lao động ngoài trời không biết có chính sách hỗ trợ nào liên quan đến nắng nóng; 42% chưa từng nhận bất kỳ hỗ trợ an sinh xã hội nào; và chỉ 5,8% từng nhận hỗ trợ trực tiếp liên quan đến nắng nóng gay gắt.
Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn đang tạo ra điều mà báo cáo gọi là “an sinh ngược”: người lao động tự gánh phần lớn rủi ro, trong khi vai trò bảo vệ của hệ thống an sinh chính thức còn mờ nhạt.
Các đại biểu dự Lễ công bố kết quả nghiên cứu chụp ảnh lưu niệm
Từ những vấn đề trên, các chuyên gia tham gia cứu đã kiến nghị: Việt Nam cần chuyển từ mô hình an sinh xã hội truyền thống sang mô hình an sinh xã hội thích ứng với khí hậu. Trước mắt, cần xây dựng hệ thống cảnh báo nắng nóng kết hợp các biện pháp y tế và an sinh xã hội; thiết lập mạng lưới “điểm tránh nóng” với nước uống miễn phí, bóng mát và khu vực nghỉ ngơi cho lao động ngoài trời; ban hành quy định về giờ nghỉ bắt buộc khi nhiệt độ vượt ngưỡng nguy hiểm.
Về lâu dài, cần đưa rủi ro nắng nóng vào Bộ luật Lao động, Luật Bảo hiểm xã hội và Luật An toàn vệ sinh lao động; bổ sung các nghề có nguy cơ phơi nhiễm nhiệt cao vào danh mục nghề nặng nhọc, độc hại; mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với lao động nền tảng số và phát triển các cơ chế bảo hiểm rủi ro khí hậu. Đồng thời, các đô thị cần tích hợp thích ứng nhiệt vào quy hoạch phát triển, mở rộng không gian xanh, tăng diện tích bóng mát công cộng và xây dựng các bản đồ rủi ro nhiệt để bảo vệ các nhóm dễ tổn thương.
Nắng nóng gay gắt đang thay đổi bản chất của rủi ro lao động. Nếu trước đây người lao động chủ yếu đối mặt với tai nạn nghề nghiệp hay thất nghiệp, thì nay họ còn phải đối mặt với những cú sốc khí hậu ngày càng thường xuyên và khốc liệt. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không còn là làm thế nào để người lao động tự thích nghi với nắng nóng, mà là hệ thống an sinh xã hội sẽ thay đổi ra sao để không ai bị bỏ lại phía sau trong một môi trường lao động nắng nóng ngày càng gay gắt hơn.
