4 giờ sáng, khi nhiều ngôi nhà ở xã Yên Bài vẫn còn chìm trong giấc ngủ, khu chuồng bò của gia đình chị Phan Thị Hậu (xã Yên Bài, Hà Nội) đã sáng đèn từ lâu. Dọc hai bên dãy chuồng, hệ thống quạt công nghiệp vẫn hoạt động liên tục nhằm giảm nhiệt cho đàn bò đang chuẩn bị cho ca vắt sữa đầu tiên.
Trong lúc chồng kiểm tra hệ thống bơm nước trên mái, chị Hậu tranh thủ dọn vệ sinh khu vực chăn nuôi và chuẩn bị thức ăn. Công việc ấy đã gắn bó với gia đình nhiều năm nay, nhưng những mùa hè gần đây khiến nhịp sinh hoạt quen thuộc phải thay đổi đáng kể. "Nếu làm muộn hơn thì trời nóng lắm, cả người lẫn bò đều mệt. Nhà tôi giờ phải dậy sớm hơn để tranh thủ làm những việc quan trọng trước khi nhiệt độ tăng cao", chị nói.
Ba Vì từ lâu được biết đến là vùng chăn nuôi bò sữa lớn của Hà Nội. Điều kiện tự nhiên thuận lợi cùng truyền thống chăn nuôi nhiều năm đã giúp nơi đây hình thành những vùng nuôi tập trung, tạo sinh kế cho hàng nghìn hộ dân. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, nghề nuôi bò sữa cũng đang phải đối mặt với những thách thức mới.
Với người chăn nuôi bò sữa, mọi hoạt động trong ngày đều vận hành theo một lịch trình gần như cố định. Giống bò sữa có một đặc tính sinh học vô cùng nghiêm ngặt: phải vắt sữa đúng giờ. Cứ đều đặn 12 tiếng một chu kỳ, ngày hai lần, người nuôi không được chậm trễ. Nếu vắt sai giờ, tuyến sữa của bò sẽ lập tức bị ảnh hưởng, gây nguy cơ viêm vú, làm hỏng cả chu kỳ cho sữa và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe lâu dài của con vật. Trong điều kiện thời tiết mát mẻ, việc vắt sữa rạng sáng diễn ra khá thuận lợi. Thế nhưng, thời tiết nắng nóng năm nay buộc người nông dân phải dậy sớm hơn để cố gắng hoàn thành ca vắt sữa trước khi những tia nắng đầu ngày ập xuống chuồng trại.
Tại trang trại của gia đình chị Hậu, phần lớn công việc nặng được thực hiện từ sáng sớm hoặc cuối buổi chiều. Khoảng thời gian từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều thường được dành để theo dõi sức khỏe đàn bò, kiểm tra hệ thống làm mát và hạn chế tối đa các hoạt động có thể khiến vật nuôi bị căng thẳng vì nhiệt độ cao. Theo kinh nghiệm của người chăn nuôi, chị cũng cho biết bò sữa rất nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường, chỉ cần thời tiết oi nóng kéo dài nhiều ngày, đàn bò đã có những biểu hiện khác với bình thường. Chúng ăn ít hơn, uống nhiều nước và di chuyển chậm hơn. Đối với bò sữa, việc ăn ít hơn không đơn thuần là thay đổi thói quen sinh hoạt. Nó có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sản xuất sữa bởi thức ăn là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng cho cơ thể vật nuôi.
Những thay đổi ấy tuy nhỏ nhưng đủ để người nuôi cảm nhận được áp lực mà thời tiết đang tạo ra đối với bò sữa. Chị Hậu kể rằng trước đây, gia đình chủ yếu sử dụng quạt vào những thời điểm nắng nóng cao điểm trong ngày. Nhưng hiện nay, hệ thống làm mát phải hoạt động với tần suất lớn hơn nhiều. Trên mái tôn, nước được bơm lên nhiều lần nhằm giảm nhiệt lượng hấp thụ từ ánh nắng mặt trời. Nền chuồng cũng được vệ sinh và làm mát thường xuyên hơn để tạo môi trường dễ chịu cho đàn bò. Những biện pháp ấy giúp người chăn nuôi phần nào giảm tác động của thời tiết, nhưng đồng thời cũng kéo theo nhiều khoản chi phí phát sinh.
Để cứu đàn bò có giá trị lên tới hàng trăm triệu đồng không bị sốc nhiệt, các hộ chăn nuôi tại Ba Vì đang phải áp dụng tất cả các biện pháp làm mát thủ công có thể. Nhìn vào một gian chuồng trại điển hình, nhà nào cũng phải lắp thêm từ 4 đến 5 chiếc quạt công nghiệp công suất lớn, chạy liên tục gần như 24/24 không có ngày nghỉ. Tại những khu vực chuồng hở, người dân tận dụng bạt che giăng kín các lối để ngăn ánh nắng trực tiếp chiếu vào, đồng thời lắp đặt hệ thống ống dẫn để liên tục xả nước lên mái tôn suốt ngày đêm nhằm hạ nhiệt độ bề mặt chuồng.
Trong câu chuyện của chị Hậu, tiền điện là điều khiến chị trăn trở nhiều. Hệ thống quạt, máy bơm và các thiết bị hỗ trợ làm mát tiêu thụ lượng điện lớn hơn đáng kể so với thời điểm thời tiết thuận lợi. "Tiền điện của gia đình tôi mùa này gấp đôi so với mùa đông. Vì phải dùng quạt nhiều và bơm nước lên mái, cả tiền máy bơm,... Bình thường mùa đông chỉ tắm cho bò 2 lần. Hạn chế tắm bởi vì sợ bò rét lạnh. Nhưng mùa hè bắt buộc phải tắm từ 3 đến 4 lần, tức là tăng gấp đôi. Từ tiền điện, tiền phay cỏ cho đến tiền nước bơm, tiền quạt, gấp đôi mùa đông", chị Hậu chia sẻ.
Tại một vài trang trại có điều kiện đầu tư lớn hơn, hệ thống máy phun sương mờ cũng được lắp đặt dọc theo các hàng chuồng. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế, số lượng hộ chăn nuôi sở hữu hệ thống phun sương hiện đại này chưa nhiều. Đa phần các chuồng trại tại Ba Vì vẫn là chuồng hở truyền thống, thiết kế thông thoáng tự nhiên, nên khi nhiệt độ không khí ngoài trời vọt lên quá cao, chuồng trại hoàn toàn bị động và phụ thuộc vào sự may rủi của thời tiết.
Việc chạy hệ thống quạt gió, máy bơm nước mái và các thiết bị làm mát liên tục ngày đêm đã dẫn đến một hệ quả tất yếu: lượng điện năng tiêu thụ tại các hộ chăn nuôi vọt lên gấp đôi, thậm chí có những tháng cao điểm tăng gấp ba lần bình thường. Chi phí tiền điện tăng cao, cộng thêm các khoản phát sinh như mua thêm thuốc bổ, vitamin giải nhiệt, chất điện giải hòa vào nước uống cho bò đè nặng lên vai người dân.
Để bù đắp vào chi phí duy trì chuồng trại tăng vọt này, nhiều gia đình đã phải thắt lưng buộc bụng, cắt giảm các khoản chi tiêu sinh hoạt hằng ngày của gia đình mình. Đây là một mâu thuẫn thực tế trong bức tranh biến đổi khí hậu: khi thời tiết ngày càng nóng lên do các yếu tố môi trường toàn cầu, con người lại phải sử dụng nhiều năng lượng hơn để thích ứng và sống sót. Lượng điện năng tiêu thụ tăng cao này lại gián tiếp gây áp lực ngược lại lên hệ thống năng lượng và môi trường, tạo ra một vòng lặp quẩn quanh mà người nông dân là những người phải trực tiếp gánh chịu thiệt hại về kinh tế trước mắt.
Nếu như trước đây, bài toán lớn nhất của nghề nuôi bò thường xoay quanh giá thức ăn hay đầu ra sản phẩm thì nay thời tiết đang trở thành một biến số khó lường hơn. Người dân không thể biết đợt nắng nóng sẽ kéo dài bao lâu, cũng không thể dự đoán chính xác nhiệt độ sẽ tăng đến mức nào trong những năm tới. Điều họ có thể làm là cố gắng thích ứng bằng những điều kiện và nguồn lực sẵn có.
Theo ông Nguyễn Tiến Thịnh (Chuyên gia chăn nuôi tại Trung tâm nghiên cứu bò sữa và đồng cỏ Ba Vì), nhiệt độ và độ ẩm tăng cao là những yếu tố có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe của bò sữa. Khi môi trường vượt quá ngưỡng thích nghi, vật nuôi dễ rơi vào trạng thái stress nhiệt, dẫn đến sự thay đổi trong hành vi ăn uống, sinh trưởng và khả năng sản xuất. Chuyên gia cho biết đây không phải hiện tượng mới trong ngành chăn nuôi. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là những năm gần đây, các đợt nắng nóng có xu hướng xuất hiện với tần suất nhiều hơn và cường độ mạnh hơn, khiến áp lực thích ứng đối với người chăn nuôi ngày càng lớn.
Từ góc độ sản xuất, điều đó đồng nghĩa với việc người dân phải đầu tư nhiều hơn cho các giải pháp chống nóng như cải thiện hệ thống thông gió, tăng cường làm mát chuồng trại hoặc thay đổi phương thức chăm sóc vật nuôi.
"Cơ thể con bò dung nạp vào một khối lượng nước rất nhiều, một con bò uống hơn 50l nước trong một ngày. Vì vậy bà con cung cấp cho bò uống nước sạch và nên bổ sung thêm một số các chất điện giải, giúp cho bò thích ứng với các điều kiện thiếu trong thời gian nóng này tốt hơn”, chuyên gia nhận định.
Bên cạnh đó, chuyên gia cho biết khi trời nắng nóng đỉnh điểm, đàn bò sữa rơi vào một cơ chế tự vệ sinh học tự nhiên, do cơ thể quá nóng và mệt mỏi, chúng từ chối ăn các loại cỏ khô, cỏ tươi hay cám bồi bổ, mà chỉ tập trung lao vào uống nước với số lượng lớn để giải nhiệt cho cơ thể. Việc dung nạp một lượng nước quá mức vào dạ dày trong khi dạ dày lại thiếu hụt các chất xơ và chất dinh dưỡng cần thiết từ thức ăn đã dẫn đến cấu trúc và thành phần của dòng sữa trong bầu vú bò bị thay đổi, sữa vắt ra bị loãng đi.
Bình thường, thương hiệu sữa bò Ba Vì vốn nổi tiếng nhờ vị béo ngậy, đậm đà đặc trưng do các chỉ số độ béo hằng ngày luôn đạt mức chuẩn cao (trên 3.5%). Tuy nhiên, vào mùa nắng nóng cực đoan, chỉ số này trên máy đo có thể sẽ giảm. Người nông dân Ba Vì lúc này phải đối mặt với nạn "thiệt hại kép". Thứ nhất là thiệt hại về mặt sản lượng, do bò mệt mỏi ăn ít, số lít sữa vắt ra hằng ngày bị hụt đi. Thứ hai là thiệt hại về mặt giá trị chất lượng, sữa bị loãng, không đạt được các chỉ số kỹ thuật để xếp vào chuẩn sữa loại 1.
Những phân tích ấy phần nào lý giải cho những gì đang diễn ra tại các trang trại bò sữa ở Ba Vì. Tác động của biến đổi khí hậu đôi khi không xuất hiện dưới dạng những hiện tượng lớn lao hay những con số khó hình dung. Chúng có thể bắt đầu từ những thay đổi rất nhỏ trong đời sống thường nhật, người nông dân phải thức dậy sớm hơn, hệ thống quạt phải hoạt động nhiều giờ hơn hay một khoản chi phí phát sinh mà trước đây chưa từng được tính đến.
