Trong giai đoạn hiện nay, các hợp tác xã, trang trại và cộng đồng địa phương liên tục phải đối mặt với những bài toán ngày càng phức tạp về canh tác sinh thái, quản lý tài nguyên đất nước, xử lý và tuần hoàn phụ phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn chứng nhận khắt khe, mở rộng thị trường, ứng phó với biến đổi khí hậu cũng như tổ chức lại các chuỗi giá trị nông sản. Do không một địa phương hay đơn vị nào có thể tự mình nắm giữ toàn bộ tri thức cần thiết, việc phát triển đồng thời các không gian học hỏi trực tiếp tại thực địa và các nền tảng hạ tầng tri thức trực tuyến đóng vai trò quyết định.
Sự hình thành hạ tầng tri thức số không chỉ giải quyết bài toán thông tin mà còn tạo ra môi trường kết nối đa chiều giữa nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân. Khi các tiến bộ khoa học kỹ thuật, dữ liệu lớn về thời tiết, thổ nhưỡng và thị trường được chia sẻ minh bạch trên các nền tảng số, các chủ thể sản xuất có thể chủ động đưa ra các quyết định tối ưu, giảm thiểu rủi ro canh tác và nâng cao chất lượng nông sản. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thâm nhập sâu rộng vào mọi mặt của đời sống kinh tế – xã hội, đòi hỏi nền nông nghiệp phải dựa nhiều hơn vào tri thức và công nghệ số thay cho phương thức thâm dụng tài nguyên truyền thống.
Thực tiễn sinh động từ mô hình Liên minh học hỏi Nông nghiệp sinh thái Đông Nam Á (ALiSEA), do Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam (PHANO) chủ trì triển khai, đã minh chứng rõ nét cho hiệu quả của phương thức này. Một trung tâm tri thức trực tuyến hoàn toàn có thể trở thành hạ tầng chung vững chắc để các thành viên dễ dàng chia sẻ tài liệu, cẩm nang kỹ thuật, kết quả nghiên cứu khoa học cùng các kinh nghiệm thực tiễn quý báu. Thông qua đó, các bên có thể chủ động tìm kiếm, tiếp thu tri thức mới từ các đồng nghiệp ở những vùng miền khác và các quốc gia lân cận trong tiểu vùng Mekong.
Cách tiếp cận này tạo ra bước đột phá lớn, mở rộng hoàn toàn khái niệm khuyến nông truyền thống từ hình thức truyền thụ kiến thức một chiều sang cơ chế trao đổi hai chiều và đồng sáng tạo tri thức. Một vòng tuần hoàn tri thức khép kín và năng động cần được thiết lập xuyên suốt: từ thực tiễn sản xuất sinh ra tri thức bản địa và khoa học; tri thức đó được chia sẻ, kết nối rộng rãi; các giải pháp mới được thử nghiệm trực tiếp trên đồng ruộng; kết quả thu được tạo ra những bằng chứng thực tiễn tin cậy; và chính những bằng chứng ấy lại được tiếp tục sử dụng để hoàn thiện, nâng tầm các thực hành canh tác cũng như các định hướng chính sách vĩ mô. Qua đó, hạ tầng tri thức không chỉ là công cụ hỗ trợ kỹ thuật mà còn là nền tảng văn hóa xã hội vững chắc để kiến tạo một nền kinh tế nông nghiệp sinh thái toàn diện, thông minh và phát triển thịnh vượng.
