Bài viết tập trung phân tích sâu sắc lộ trình hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược về "Tam nông" thông qua việc bóc tách những định hướng cốt lõi trong dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, kết hợp với các đòn bẩy thể chế từ Nghị quyết 57 và 68. Chúng ta sẽ cùng giải quyết ba nội dung trọng yếu: Một là đánh giá thực trạng nông nghiệp Việt Nam trước sức ép của biến đổi khí hậu và sự đứt gãy cung ứng toàn cầu; hai là phân tích sự chuyển dịch từ tư duy sản xuất sang kinh tế đa giá trị dựa trên nền tảng số và đổi mới sáng tạo; ba là đề xuất hệ thống 7 giải pháp đồng bộ mang tính thực tiễn cao. Điểm nhấn xuyên suốt bài viết chính là mối quan hệ hữu cơ giữa "trụ đỡ" chính sách, sức mạnh công nghệ và vai trò chủ thể của người nông dân tri thức. Sự gắn kết chặt chẽ này không chỉ giúp hóa giải các thách thức hiện hữu mà còn tạo ra một hệ sinh thái nông nghiệp sinh thái bền vững, nơi giá trị bản địa và công nghệ hiện đại cùng cộng hưởng để đưa nông sản Việt vươn tầm thế giới.
Tầm nhìn chiến lược từ Dự thảo Nghị quyết Đại hội XIV
Mục tiêu phát triển "Tam nông" trong dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng không chỉ là một kế hoạch kinh tế thuần túy mà còn là một chiến lược tổng thể nhằm định hình lại diện mạo quốc gia trong kỷ nguyên mới. Nội dung này thể hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy lý luận, nơi nông nghiệp được định vị phải phát triển dựa trên nền tảng sinh thái và công nghệ thay vì khai thác tài nguyên thô như trước đây. Việc nhấn mạnh vào tính "hiệu quả" và "bền vững" cho thấy tầm nhìn dài hạn của Đảng trong việc giải quyết bài toán biến đổi khí hậu và những biến động của thị trường toàn cầu. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là ba "mũi giáp công" then chốt để tạo ra giá trị gia tăng đột phá, đưa nông sản Việt Nam vươn xa trên bản đồ chuỗi cung ứng thế giới.
Song hành với sự đổi mới về kinh tế là một cuộc cách mạng về diện mạo nông thôn, nơi dự thảo đặt ra yêu cầu xây dựng những miền quê không chỉ "hiện đại" về hạ tầng mà còn "phồn vinh và hạnh phúc" về đời sống tinh thần. Khái niệm nông thôn mới trong giai đoạn tới được mở rộng sang cả các khía cạnh dịch vụ xã hội chất lượng cao, tiệm cận với tiêu chuẩn đô thị nhưng vẫn giữ vững giá trị dân chủ và văn minh. Đây là bước đi quan trọng để giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo và khoảng cách dịch vụ giữa thành thị với nông thôn, biến nông thôn trở thành nơi "đáng sống" cho mọi tầng lớp cư dân.
Mục tiêu phát triển "Tam nông" là một chiến lược tổng thể nhằm định hình lại diện mạo quốc gia trong kỷ nguyên mới
Điểm cốt lõi và cũng là thông điệp mạnh mẽ nhất của dự thảo chính là việc xác lập vị thế của người nông dân như một "chủ thể văn minh". Đảng khẳng định nông dân không còn là đối tượng thụ hưởng chính sách một cách thụ động mà phải trở thành những người có trình độ, đủ năng lực làm chủ quá trình hiện đại hóa. Sự khẳng định này đòi hỏi một quá trình "tri thức hóa nông dân" sâu rộng, để họ có thể vận hành nền nông nghiệp thông minh, quản trị được các chuỗi giá trị phức tạp và chủ động ứng phó với các rào cản kỹ thuật quốc tế. Về bản chất, đây là sự tôn vinh vai trò của con người trong sự phát triển bền vững, lấy sự nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn làm thước đo cao nhất cho thành công của mọi chiến lược phát triển nông nghiệp trong tương lai.
Hệ thống đòn bẩy từ các Nghị quyết chiến lược và số liệu thực tiễn
Sự bứt phá ngoạn mục của ngành nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn hiện nay không phải là kết quả của những nỗ lực đơn lẻ, mà là thành quả tất yếu từ sự hội tụ của hệ thống chính sách đồng bộ và tư duy quản trị hiện đại. Việc triển khai quyết liệt Nghị quyết số 57/NQ-CP về phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đã thực sự tạo ra một cuộc cách mạng trên đồng ruộng, khi những thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học và Internet vạn vật (IoT) không còn là khái niệm xa vời mà đã trở thành công cụ sản xuất trực tiếp. Chính sự can thiệp của công nghệ cao đã giúp tối ưu hóa quy trình canh tác, kiểm soát dịch bệnh và nâng cao năng suất một cách bền vững.
Nghị quyết số 57/NQ-CP về phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đã thực sự tạo ra một cuộc cách mạng trên đồng ruộng
Bên cạnh đó, sức mạnh nội sinh của ngành nông nghiệp còn được khơi thông mạnh mẽ nhờ Nghị quyết số 68/NQ-CP về phát triển kinh tế tư nhân, tạo ra một luồng sinh khí mới khi các tập đoàn lớn mạnh dạn rót vốn vào các khu vực khó khăn. Số liệu thực tế từ năm 2025 cho thấy kinh tế tư nhân đã chiếm giữ vai trò then chốt khi đóng góp hơn 45% tổng vốn đầu tư vào lĩnh vực chế biến sâu, trở thành đòn bẩy chính giúp tỷ lệ giá trị tăng thêm của nông sản xuất khẩu tăng trưởng 12% so với cùng kỳ, dần đưa nông nghiệp thoát khỏi cái bẫy "xuất khẩu thô".
Tất cả những nỗ lực về mặt chính sách và đầu tư đã được chuyển hóa thành những con số lịch sử mang tầm vóc quốc tế khi kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản năm 2025 đạt mức kỷ lục 70,09 tỷ USD, mang lại mức xuất siêu ấn tượng 21 tỷ USD. Những chỉ số kinh tế này không chỉ phản ánh năng lực sản xuất vượt trội mà còn khẳng định khả năng thích ứng linh hoạt của nông nghiệp Việt Nam trước một thị trường toàn cầu đầy biến động và rủi ro đứt gãy cung ứng.
Việc duy trì mức tăng trưởng GDP ngành ổn định ở mức 4,1%, vượt xa mục tiêu đề ra ban đầu, đã biến ngành nông nghiệp trở thành điểm sáng rực rỡ và là "neo chặn" an toàn cho nền kinh tế quốc gia. Thành tựu này minh chứng rằng khi có sự gắn kết chặt chẽ giữa chính sách đúng đắn, hạ tầng công nghệ hiện đại và sự tham gia mạnh mẽ của khối tư nhân, nông nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể vươn mình trở thành một nền kinh tế minh bạch, trách nhiệm và có sức cạnh tranh sòng phẳng trên đấu trường quốc tế.
Thách thức đứt gãy và rào cản xanh
Nền nông nghiệp Việt Nam hiện nay đang đứng trước một "gọng kìm" thách thức đa diện, buộc toàn ngành phải thực hiện những thay đổi mang tính sinh tồn thay vì chỉ cải cách cục bộ. Thách thức lớn nhất đến từ sự biến đổi khốc liệt của tự nhiên, nơi các hiện tượng thời tiết cực đoan như xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long không còn là nguy cơ xa vời mà đã trực tiếp tác động lên quy mô hơn 1,5 triệu ha đất lúa, làm lung lay nền tảng sản xuất của vùng lương thực trọng điểm quốc gia. Song hành với áp lực từ thiên nhiên, các biến động địa chính trị toàn cầu đã tạo ra những cú sốc dây chuyền về kinh tế, dẫn đến sự đứt gãy của các chuỗi cung ứng vật tư thiết yếu, khiến giá phân bón và nguyên liệu đầu vào tăng vọt từ 30% đến 50%, đặt gánh nặng chi phí nặng nề lên vai người nông dân.
Không dừng lại ở những khó khăn về sản xuất vật lý, nông nghiệp nước ta còn phải đối mặt với một làn sóng tiêu chuẩn mới từ thị trường quốc tế khi thói quen người tiêu dùng chuyển dịch mạnh mẽ sang xu hướng "xanh hóa". Các quy định khắt khe mang tính pháp lý quốc tế như Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang tạo ra những rào cản kỹ thuật mới, đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối về nguồn gốc và trách nhiệm môi trường.
Chính sự hội tụ của các áp lực này đã đặt ngành nông nghiệp vào tình thế cấp bách, không thể tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng dựa trên thâm dụng tài nguyên và số lượng. Việc chuyển đổi từ "lượng" sang "chất" lúc này không chỉ là một định hướng phát triển mà là yêu cầu bắt buộc để nông sản Việt có thể vượt qua các hàng rào thuế quan và phi thuế quan, nhằm bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân và giữ vững vị thế trên bản đồ kinh tế toàn cầu.
Nông nghiệp đang đối mặt với một làn sóng tiêu chuẩn mới từ thị trường quốc tế khi thói quen người tiêu dùng chuyển dịch mạnh mẽ sang xu hướng "xanh hóa"
Giải pháp chiến lược thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV
Để hiện thực hóa những mục tiêu chiến lược trong dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, hệ thống 7 giải pháp trọng tâm cần được triển khai với tư duy đổi mới và sự phối hợp đồng bộ giữa các nguồn lực quốc gia.
Thứ nhất là việc chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp đa giá trị. Giải pháp này yêu cầu sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận: không còn chạy đua về số lượng hay sản lượng thô mà tập trung tối đa vào hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng. Nông sản hiện đại phải là một thực thể tích hợp giữa công nghệ cao, bản sắc văn hóa địa phương và sự minh bạch tuyệt đối về nguồn gốc. Thành công của chương trình OCOP với hơn 11.000 sản phẩm tính đến năm 2025 chính là bài học thực tiễn về việc biến đặc sản địa phương thành thương hiệu quốc tế, giúp nâng cao thu nhập cho người dân thông qua chế biến sâu và định vị thương hiệu cao cấp.
Thứ hai, "tri thức hóa" và chuyên nghiệp hóa đội ngũ nông dân là giải pháp mang tính quyết định. Khi nông dân được xác định là chủ thể trung tâm của mọi quá trình đổi mới, việc đạt mục tiêu trên 70% lao động nông nghiệp được đào tạo bài bản vào năm 2030 trở thành yêu cầu cấp thiết. Người nông dân chuyên nghiệp trong kỷ nguyên mới không chỉ sở hữu kinh nghiệm canh tác mà còn phải am hiểu công nghệ số, biết đọc các chỉ số thị trường và tuân thủ các tiêu chuẩn phát thải thấp. Đây chính là nền tảng để xây dựng một lực lượng sản xuất có khả năng tự chủ, không bị tụt hậu trước tốc độ phát triển của thế giới.
Thứ ba, đẩy mạnh phát triển nông nghiệp sinh thái và kinh tế tuần hoàn là con đường tất yếu để phát triển bền vững. Việc ứng dụng các mô hình nông nghiệp tái sinh và tận dụng triệt để phế phụ phẩm làm đầu vào cho các chuỗi sản xuất khác không chỉ giúp giảm chi phí, bớt lệ thuộc vào vật tư nhập khẩu mà còn là chìa khóa để thực hiện cam kết Net Zero. Đặc biệt, xu thế tham gia vào thị trường tín chỉ carbon sẽ mở ra một nguồn tài chính xanh mới, biến trách nhiệm bảo vệ môi trường thành lợi ích kinh tế trực tiếp cho người sản xuất.
Thứ tư, số hóa toàn diện và xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia là giải pháp tạo bước ngoặt về quản trị. Trong kỷ nguyên số, dữ liệu chính là tài nguyên chiến lược giúp minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc áp dụng Blockchain để quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói sẽ xóa bỏ hoàn toàn sự bất đối xứng thông tin giữa người sản xuất và người tiêu dùng. Khi thông tin được kết nối xuyên suốt, nông dân có thể đưa ra các quyết định chính xác về thời điểm xuống giống và thu hoạch, từ đó tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro thị trường.
Số hóa toàn diện và xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia là giải pháp tạo bước ngoặt về quản trị nông nghiệp
Thứ năm, hoàn thiện thể chế tích tụ đất đai và thu hút đầu tư tư nhân là động lực để hiện đại hóa hạ tầng. Cần có những đột phá mạnh mẽ về hành lang pháp lý để khuyến khích các doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào nông thôn, đặc biệt là hệ thống logistics và kho lạnh. Việc giảm tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch từ mức 20-25% hiện nay xuống mức thấp hơn phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tiếp cận công nghệ bảo quản và chế biến sâu của các doanh nghiệp, giúp nông sản Việt duy trì chất lượng tốt nhất khi ra thị trường thế giới.
Thứ sáu, đổi mới và nâng cao hiệu quả Hợp tác xã kiểu mới là giải pháp gắn kết cộng đồng. Hợp tác xã phải thực sự trở thành trung tâm của liên kết "6 nhà", bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho các hộ nông dân nhỏ lẻ trước các biến động tiêu cực của chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là mô hình giúp tập hợp nguồn lực, tạo ra sức mạnh đàm phán và là lá chắn quan trọng để nông dân cùng chia sẻ rủi ro, đảm bảo sự công bằng trong việc phân chia lợi nhuận từ chuỗi giá trị.
Thứ bảy, tích hợp nông nghiệp với du lịch nông thôn và bảo tồn di sản là giải pháp tạo ra không gian sống bền vững. Nông thôn phải được xây dựng thành những miền quê đáng sống, nơi nông sản không chỉ để bán mà còn là một phần của trải nghiệm du lịch hấp dẫn. Phát triển du lịch canh nông chính là hình thức "xuất khẩu tại chỗ" hiệu quả nhất, giúp quảng bá văn hóa bản địa, tăng thu nhập từ dịch vụ và giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng, từ đó duy trì sức sống cho di sản nông thôn trong quá trình hiện đại hóa.
Việc thực hiện đồng bộ 7 giải pháp này sẽ tạo ra một hệ sinh thái nông nghiệp vững chắc, giúp Việt Nam không chỉ thích ứng với những biến động toàn cầu mà còn chủ động vươn lên trở thành một quốc gia nông nghiệp minh bạch, trách nhiệm và thịnh vượng.
Tóm lại, Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước vận hội lớn để khẳng định tầm vóc trên bản đồ thế giới. Với sự định hướng sáng suốt của dự thảo Nghị quyết Đại hội XIV, cùng sức cộng hưởng từ các Nghị quyết 57 và 68, ngành nông nghiệp đã không còn là một khu vực sản xuất lạc hậu mà đang trở thành biểu tượng của sự sáng tạo, xanh hóa và số hóa. Việc thực hiện đồng bộ 7 nhóm giải pháp chiến lược không chỉ giúp hóa giải các thách thức từ biến đổi khí hậu hay đứt gãy cung ứng, mà còn là con đường tất yếu để xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, nơi nông thôn trở thành những miền quê đáng sống và nông dân thực sự trở thành những doanh nhân văn minh.
