Phạm Xuân Ẩn hiện thân như một hiện tượng độc nhất vô nhị trong lịch sử tình báo thế giới. Giữa một Sài Gòn đầy rẫy mật vụ và sự giám sát gắt gao của CIA, ông xuất hiện với phong thái của một trí thức Tây học, một phóng viên danh tiếng của tờ Time lịch lãm. Vỏ bọc ấy hoàn hảo đến mức ông trở thành bạn tâm giao của các chính khách, tướng lĩnh cao cấp và những bộ óc chiến lược phía bên kia chiến tuyến.
Phạm Xuân Ẩn hiện thân như một hiện tượng độc nhất vô nhị trong lịch sử tình báo thế giới.
Chiến công của Phạm Xuân Ẩn không chỉ là những mẩu tin vụn vặt, mà là những "đòn đánh" chiến lược trực diện. Ông đã giải mã thành công chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" ngay từ những ngày đầu. Những cuộn phim chụp lại kế hoạch Staley-Taylor được gửi về căn cứ đã giúp Bộ Chính trị nắm rõ chiến thuật "trực thăng vận" và "thiết xa vận" khi chúng còn chưa ráo mực. Chính những thông tin này là cơ sở để quân ta giành chiến thắng Ấp Bắc năm 1963, làm phá sản hoàn toàn uy thế của các phương tiện chiến tranh hiện đại nhất bấy giờ.
Đặc biệt, trong giai đoạn Mỹ ồ ạt đưa quân vào miền Nam, Phạm Xuân Ẩn đã lập nên một kỳ tích: gửi về căn cứ toàn bộ bản kế hoạch về chiến lược "Chiến tranh cục bộ". Tài liệu này quan trọng đến mức cố Tổng Bí thư Lê Duẩn từng nhận xét: "Chúng ta đang ở trong phòng ngủ của Tổng thống Mỹ".
Nếu Phạm Xuân Ẩn là đôi mắt tinh tường, thì bà Nguyễn Thị Ba (bí số B3) chính là mạch máu bền bỉ vận chuyển những tinh hoa ấy về với cách mạng. Sự lựa chọn bà Ba làm giao liên cho X6 là một quyết định cân não. Bà hóa thân thành một người phụ nữ bán hàng rong bình dị tại Chợ Cũ Sài Gòn. Giữa những sạp hàng náo nhiệt, hình ảnh người đàn bà phúc hậu ngồi nhai trầu bên mâm trang sức vàng giả rẻ tiền là bức tường ngăn cách tuyệt vời trước mắt kẻ thù.
Suốt gần 15 năm, bà Ba đã thực hiện hàng trăm chuyến giao liên "bất khả thi". Tài liệu được bà ngụy trang trong kẽ những chiếc nhẫn vàng giả, giấu trong thân tre của chiếc đòn gánh hay những gói thực phẩm nặng mùi để đánh lạc hướng chó nghiệp vụ. Để giữ vững mạch máu ấy, bà đã phải nén lại nỗi đau người mẹ, gửi hai con thơ nhờ người nuôi dạy để dấn thân vào hang hùm. Bà chính là hiện thân của sự kiên trung: "Thà chết không khai, bảo vệ tuyệt đối bí mật của tổ chức".
Lưới H.63 không đơn thuần là một vài cá nhân lẻ tẻ, đó là một hệ thống được tổ chức khoa học dưới sự chỉ đạo của cụm trưởng Tư Cang và sự hỗ trợ của Ban Tình báo miền. Mỗi thành viên là một bộ phận của cỗ máy hoàn hảo. Họ sẵn sàng hy sinh tính mạng để cắt đứt mọi manh mối nếu bị lộ, đảm bảo rằng "nguồn tin quý giá nhất" không bao giờ bị tổn hại. Sự phối hợp giữa trí tuệ của ông Ẩn, sự can trường của bà Ba và bản lĩnh của ông Tư Cang đã biến H.63 thành cụm tình báo hiệu quả nhất lịch sử Việt Nam.
Tầm vóc của Phạm Xuân Ẩn thực sự vĩ đại khi nhìn từ cả hai đầu chiến tuyến. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng nhận định: "Phạm Xuân Ẩn là một tài năng xuất chúng, một vị tướng không quân hàm đã đóng góp tương đương với nhiều sư đoàn trên chiến trường." Ông giúp Bộ Tổng tư lệnh hiểu được "tư duy Mỹ" để có những quyết sách bớt đổ máu mà vẫn giành thắng lợi.
Từ phía bên kia, Frank Snepp (cựu chuyên gia CIA) thốt lên: "Phạm Xuân Ẩn là một điệp viên hoàn hảo... khiến chúng tôi phải đặt câu hỏi về tất cả những gì chúng tôi từng tin tưởng tại Việt Nam." Nhà báo David Halberstam khẳng định Ẩn đã hiểu người Mỹ hơn chính người Mỹ hiểu mình. Ngay cả những kẻ thù bị ông "đánh lừa" cũng không thể ghét bỏ ông, bởi họ nhìn thấy ở ông một trí tuệ siêu việt và một lòng yêu nước thuần khiết.
Bản hùng ca bất tử của dân tộc anh hùng
Vào giai đoạn cuối cuộc chiến (1974-1975), Phạm Xuân Ẩn gửi về thông tin quyết định: Mỹ sẽ không can thiệp quân sự trở lại. Đây là "chìa khóa" để Bộ Chính trị hạ quyết tâm giải phóng miền Nam. Ngày 30/4/1975, ông chứng kiến giờ phút huy hoàng của dân tộc – kết quả của 23 năm hoạt động đơn độc và hiểm nguy.
Chiến tranh lùi xa, nhưng di sản của Phạm Xuân Ẩn, Nguyễn Thị Ba và lưới H.63 vẫn mãi chói lọi. Họ là minh chứng cho trí tuệ Việt Nam: mềm mại như dòng nước nhưng cứng cỏi hơn kim cương. Họ không chỉ làm nên lịch sử, họ chính là linh hồn của một dân tộc anh hùng, biến sự thầm lặng thành sức mạnh sấm sét để viết nên hai chữ "Tự Do".
