Chiều 12/12, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức tọa đàm “Thẩm quyền hội đồng trọng tài và nguyên tắc xét xử công bằng - Bài học từ những vụ kiện lớn có bên Việt Nam tham gia”. Sự kiện thu hút nhiều chuyên gia, giảng viên, nhà nghiên cứu và sinh viên quan tâm đến lĩnh vực trọng tài thương mại quốc tế.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Phan Hoài Nam – Phó Trưởng khoa Luật Quốc tế, Trường Đại học Luật TP.HCM – nhấn mạnh tọa đàm là cơ hội kết nối lý thuyết và thực tiễn trong giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, đồng thời giúp các bên trao đổi kinh nghiệm từ những vụ kiện liên quan đến trọng tài. Ông kỳ vọng chương trình mang lại nhiều giá trị học thuật và thực tiễn.
Phiên đầu tiên thảo luận về “Nguyên tắc xét xử công bằng (due process) và cơ sở hủy phán quyết trọng tài do vi phạm lẽ công bằng tự nhiên trong pháp luật và thực tiễn quốc tế”. GS.TS Colin Ong (King's Counsel) phân tích cách hiểu về “lẽ công bằng tự nhiên” và tiêu chí xem xét hủy phán quyết trọng tài khi các nguyên tắc này bị vi phạm. Theo ông, vấn đề cốt lõi là xác định thời điểm một phán quyết có thể bị hủy vì vi phạm nguyên tắc xét xử cơ bản, trong bối cảnh phải bảo đảm quyền, nghĩa vụ của các bên và tôn trọng thẩm quyền trọng tài.
Tiếp nối, PGS.TS Võ Trí Hảo cho rằng Việt Nam đang áp dụng khái niệm “nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam” quá rộng và thiếu chuẩn hóa, tạo điều kiện để tòa án dễ dàng hủy hoặc không công nhận phán quyết trọng tài. Việc này có thể đi ngược tinh thần pacta sunt servanda, ảnh hưởng mục tiêu xây dựng một Trung tâm Tài chính quốc tế mở và đổi mới. Ông đề xuất thu hẹp khái niệm này theo chuẩn quốc tế, tôn trọng quyền tự do thỏa thuận và hạn chế sự can thiệp tư pháp quá mức.
Ở góc nhìn khác, Thẩm phán TS Hoàng Việt Trung nhận định thẩm quyền trọng tài rất mong manh, do chỉ một sai sót nhỏ trong soạn thảo điều khoản hay quản lý thủ tục cũng có thể dẫn đến tranh chấp thẩm quyền, thậm chí bị hủy phán quyết. Vì vậy, việc dự liệu rủi ro ngay từ đầu là cần thiết để bảo vệ quyền lợi các bên.
Hai phiên thảo luận tiếp theo tập trung vào giới hạn thẩm quyền của hội đồng trọng tài và kinh nghiệm tranh tụng trong tranh chấp thương mại quốc tế, với sự tham gia của TS Lê Thị Ngọc Hà, Trọng tài viên Michael Kuman Lee, Luật sư TS Nguyễn Trung Nam (Tony) và Luật sư Matthew Finn.
TS Lê Thị Ngọc Hà lưu ý rằng một rủi ro phổ biến là phán quyết vượt hoặc thiếu so với phạm vi tranh chấp được đệ trình – căn cứ để nhiều quốc gia như Thụy Sĩ, Singapore, Anh, Pháp và Brazil cân nhắc hủy hoặc yêu cầu bổ sung phán quyết. Bà nhấn mạnh trọng tài phải tuân thủ nghiêm phạm vi tranh chấp, không quyết khác, quyết hơn hoặc bỏ sót.
Ở chủ đề thực tiễn tại VIAC, Trọng tài viên – Luật sư Michael Kuman Lee khẳng định hội đồng trọng tài chỉ được phán quyết trong phạm vi các bên đưa ra; việc vượt hoặc thiếu phạm vi có thể dẫn đến rủi ro bị hủy phán quyết.
Luật sư TS Nguyễn Trung Nam cho biết số lượng vụ việc có nhiều bên tranh chấp trong trọng tài ngày càng tăng, với 33% các vụ theo thống kê ICC năm 2024. Ông cho rằng pháp luật Việt Nam vẫn thiếu khung pháp lý chuyên biệt, trong khi sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật quốc tế khiến quá trình giải quyết các tranh chấp đa bên thêm phức tạp. Điều này đòi hỏi luật sư phải có chuyên môn sâu trong chiến lược tranh tụng, xử lý chứng cứ và phối hợp các bên.
Trong bối cảnh trọng tài quốc tế phát triển mạnh cùng sự phức tạp của giao dịch xuyên biên giới, hai nguyên tắc nền tảng – quyền được xét xử công bằng và tôn trọng công lý tự nhiên – tiếp tục giữ vai trò then chốt nhằm bảo đảm tính chính danh của tố tụng và nâng cao niềm tin vào trọng tài như cơ chế giải quyết tranh chấp trung lập. Tọa đàm góp phần làm rõ những giá trị cốt lõi này, thông qua chia sẻ từ các chuyên gia, học giả và nhà thực hành.
