Nền tảng tri thức và bước chuyển từ nghiên cứu sang kiến tạo giá trị thực tiễn
Sự tự tin về khả năng tự chủ chiến lược bắt nguồn từ nền tảng vững chắc của đội ngũ trí thức trong nước. Với hơn 2.500 cán bộ khoa học đầu ngành và hàng nghìn công trình công bố quốc tế mỗi năm, các đơn vị nghiên cứu trọng điểm đã bắt đầu làm chủ những công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo (AI) cho phương tiện tự lái, chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 hay sản xuất hydro từ năng lượng tái tạo. Những năm gần đây, tư duy của người làm khoa học đã có sự thay đổi căn bản: không còn dừng lại ở những công trình nằm trong phòng thí nghiệm mà hướng trực tiếp đến việc giải quyết các bài toán sinh kế của người dân. Việc ứng dụng công nghệ sinh học để nâng cao giá trị dược liệu bản địa như cây Thông đỏ hay công nghiệp hóa ngành tre là những minh chứng điển hình cho việc biến tài nguyên thiên nhiên thành lợi thế cạnh tranh khác biệt thông qua hàm lượng chất xám cao.
Tối ưu hóa tài nguyên chiến lược và công nghệ cao phục vụ phát triển kinh tế
Việt Nam sở hữu những lợi thế riêng biệt về tài nguyên khoáng sản và vị trí địa lý, tạo tiền đề quan trọng cho việc phát triển các ngành công nghiệp mũi nhọn. Việc làm chủ chuỗi công nghệ từ tuyển quặng đến chế tạo nam châm hiệu suất cao từ đất hiếm, hay thu hồi gali phục vụ công nghiệp bán dẫn, có thể nâng cao giá trị tài nguyên lên gấp hàng chục, hàng trăm lần.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Song song đó, lĩnh vực công nghệ vũ trụ với sự vận hành của Trung tâm Vũ trụ Việt Nam và vệ tinh LOTUSat-1 không chỉ giúp giám sát thiên tai, bảo vệ chủ quyền mà còn mở ra nền kinh tế bay tầm thấp đầy tiềm năng. Ngay cả những vấn đề dân sinh cấp thiết như xử lý cát nhiễm mặn phục vụ xây dựng cao tốc tại Đồng bằng sông Cửu Long hay hệ thống cảnh báo ngập lụt thông minh tại các đô thị lớn cũng đang được giải quyết bằng năng lực nội sinh, khẳng định vai trò "nhập cuộc" tức thì của khoa học công nghệ vào đời sống.
Vị thế mới và cơ chế đột phá cho sự phát triển bền vững
Bước ngoặt lịch sử trong quản trị khoa học công nghệ chính là việc đặt các tổ chức nghiên cứu đầu lục trực tiếp dưới sự lãnh đạo của Đảng ở cấp cao nhất. Sự thay đổi này khẳng định khoa học công nghệ là vấn đề chiến lược của toàn dân tộc, tạo không gian rộng mở để tham mưu chính sách và tháo gỡ những nút thắt về cơ chế tài chính vốn đã tồn tại lâu nay. Thay vì quản lý theo logic hành chính thông thường, việc áp dụng cơ chế đầu tư dựa trên quy luật tích lũy tri thức và kéo dài vòng đời nghiên cứu sẽ giúp các nhà khoa học yên tâm cống hiến. Đặc biệt, thông qua các mô hình hợp tác quốc tế thực chất như tại Trường đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội hay các dự án vệ tinh với đối tác Nhật Bản, chúng ta đang xây dựng một thế hệ nhà khoa học tự tin, đủ bản lĩnh để đứng ngang hàng và dẫn dắt các xu hướng công nghệ toàn cầu.
Khát vọng tự chủ chiến lược về khoa học công nghệ đang dần trở thành hiện thực khi ý chí chính trị và năng lực thực tiễn đã gặp nhau tại thời điểm quyết định. Với một lộ trình phân kỳ rõ ràng — từ việc đưa ngay các kết quả tích lũy vào ứng dụng đến việc đầu tư cho những công nghệ tương lai — Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để bứt phá, đưa khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực chính thúc đẩy đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, thịnh vượng và bền vững.
