Giữa đại ngàn xanh thẳm, nơi mỗi cánh rừng không chỉ là lá phổi của thiên nhiên mà còn là kho tàng dược liệu quý giá của dân tộc, có những người kiểm lâm lặng thầm mang trên vai sứ mệnh kép: bảo vệ rừng và gìn giữ tri thức cây thuốc nam.
Là người gắn bó lâu năm với địa bàn miền núi, người chiến sĩ kiểm lâm Phạm Tiến Thịnh phụ trách địa bàn xã Châu Quế, tỉnh Lào Cai hiểu rõ từng cánh rừng, từng loài cây, từng bài thuốc dân gian được đồng bào truyền lại qua nhiều thế hệ. Từ thực tiễn công tác, anh nhận ra rằng bảo vệ rừng sẽ bền vững hơn khi người dân nhìn thấy giá trị kinh tế, y học từ chính những cánh rừng mình đang gìn giữ. Và cây thuốc nam chính là lời giải căn cơ cho bài toán ấy.
Anh tâm sự: Nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc từ thảo mộc được sử dụng hàng năm tại cộng đồng, tại các cơ sở y tế, phòng khám Đông y, sử dụng trong sản xuất và kinh doanh ở nước ta tương đối lớn. Trong đó, 1/3 nguyên liệu do thu hái và khai thác tự nhiên; 1/3 do trồng trọt; còn lại nhập khẩu.
Hiện, nguyên liệu tự nhiên mọc hoang dại ở một số địa phương vùng cao của tỉnh Yên Bái (cũ) nay là tỉnh Lào Cai đang bị khai thác tùy tiện, kiến thức sử dụng cây thuốc bản địa của người dân chưa cao nên việc khai thác không có kỹ thuật, làm lãng phí tài nguyên rừng, dẫn tới việc bảo tồn gặp nhiều khó khăn.
Từ thực trạng này, anh Thịnh đã có ý tưởng thu thập, xác minh danh mục nhiều loại cây bản địa để bảo tồn. Kết quả điều tra đã xác định được danh mục các loài cây thuốc tại các huyện trên địa bàn tỉnh cần ưu tiên bảo tồn như lan kim tuyến, thất diệp nhất chi mai, tam thất hoàng…
Dựa vào kết quả điều tra thực địa và kế thừa các tài liệu phân loại cây thuốc, anh Thịnh đã tài liệu hóa được các đặc điểm nhận biết và cách sử dụng của nhiều loài cây thuốc bản địa cần ưu tiên bảo tồn. Qua đây cho thấy, cây thuốc bản địa ở khu vực nghiên cứu có mặt của 2 ngành thực vật, trong đó ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) là đa dạng nhất với tổng số 54 loài, 46 chi thuộc 30 họ, chiếm 96,43% (số loài), 95,83% số chi và 93,75% số họ. Ngành Thông đất (Lycopodiophyta) chiếm 3,57% số loài; 4,17% số chi; 6,25% số họ.
Với hơn 10 năm bền bỉ nghiên cứu cây thuốc, anh Thịnh đã trở thành cầu nối quan trọng đưa tri thức khoa học, kinh nghiệm thực tiễn đến từng hộ dân. Anh chủ động sưu tầm, ghi chép các bài thuốc dân gian của đồng bào vùng cao; tự nghiên cứu, phân loại nhiều loài cây thuốc quý trong rừng; vận động nhân dân trồng xen canh dược liệu dưới tán rừng; hướng dẫn bà con cách nhận biết, chăm sóc và sử dụng cây thuốc an toàn, hiệu quả. Quan trọng hơn cả, anh đã góp phần kết nối tri thức dân gian với khoa học hiện đại, khơi dậy ý thức gìn giữ và phát huy kho báu cây thuốc nam trong cộng đồng.
Theo anh Thịnh, để bảo tồn nguồn gen và giống cây thuốc, rất cần có sự tham gia của cộng đồng chứ không nên chỉ coi là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng.
Anh Phạm Tiến Thịnh cũng cho biết: Đối với các loại cây thuốc nam, vấn đề đặt ra không chỉ là nghiên cứu, mà là làm thế nào để tri thức ấy trở về với đời sống nhân dân. Bởi lẽ, khi người dân hiểu đúng, trân trọng và biết cách sử dụng cây thuốc nam trong chăm sóc sức khỏe hằng ngày, thì “dân khỏe” sẽ là tiền đề cho “nước mạnh”, cho sự phát triển bền vững của quốc gia. Từ nhận thức ấy, hướng đi phát triển cây dược liệu gắn với bảo vệ rừng đã mở ra cơ hội sinh kế bền vững cho người dân miền núi.
Cũng chính sự tận tâm của người chiến sĩ kiểm lâm ấy đã góp phần khơi dậy ý thức tự giác của nhân dân trong bảo vệ rừng, ngăn chặn khai thác dược liệu tự phát, cạn kiệt; đồng thời từng bước hình thành vùng trồng cây thuốc nam gắn với bảo vệ và phát triển rừng.
