Với Việt Nam – một đất nước có truyền thống nông nghiệp lâu đời nhưng diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người thuộc nhóm thấp nhất thế giới – phát triển nông nghiệp sinh thái chính là “chìa khóa” để đảm bảo an ninh lương thực, nâng cao chất lượng nông sản và thực hiện lộ trình phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Công nghệ gieo sạ kết hợp vùi phân thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao tại phát thải thấp Đồng bằng Sông Cửu Long. Ảnh: VGP
Yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng - Những điểm sáng từ thực tiễn
Hơn 80 năm qua, nông nghiệp Việt Nam đã đi một hành trình dài đầy thách thức và thành tựu. Từ tình trạng thiếu ăn, phải nhập khẩu lương thực vào cuối thập niên 1980, Việt Nam đã trở thành một trong ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Đó là minh chứng cho sự kiên cường của người nông dân, sự linh hoạt trong chính sách và hiệu quả của quá trình đổi mới.
Tuy nhiên, đằng sau những con số xuất khẩu ấn tượng, một thực tế không thể phủ nhận là việc thâm canh dựa vào phân bón hoá học, thuốc bảo vệ thực vật và các đầu vào hoá học khác đã khiến môi trường, đất đai và nguồn nước chịu nhiều áp lực. Độ phì đất suy giảm, đa dạng sinh học bị thu hẹp, năng suất phụ thuộc nhiều vào phân bón vô cơ, trong khi biên độ tăng năng suất ngày càng nhỏ.
Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi sang phương thức sản xuất bền vững hơn. Đảng và Nhà nước đã xác định rõ trong Văn kiện Đại hội XIII: phát triển nông nghiệp theo hướng sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh, coi đây là định hướng chiến lược phù hợp với xu thế phát triển xanh, chuyển đổi số và thích ứng biến đổi khí hậu.
Trong những năm gần đây, chủ trương phát triển nông nghiệp sinh thái được hiện thực hóa bằng nhiều mô hình, sáng kiến ở các địa phương. Một trong những dấu ấn nổi bật nhất là Đề án phát triển 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long – vùng sản xuất lúa trọng điểm cả nước.
Đây là chương trình quy mô quốc gia đầu tiên tích hợp sản xuất lúa chất lượng cao với mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính. Đề án được Chính phủ phê duyệt năm 2023, triển khai tại 12 tỉnh, sử dụng đồng bộ các quy trình canh tác lúa bền vững như “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng”, tưới ngập khô xen kẽ (AWD), quản lý dinh dưỡng thông minh và tăng sử dụng phân hữu cơ.
Kết quả bước đầu cho thấy hiệu quả vượt trội:
Giảm 15–20% chi phí đầu vào (phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhân công).
Giảm 20–30% lượng nước tưới nhờ áp dụng kỹ thuật tưới tiên tiến.
Giảm phát thải khí nhà kính từ 15–20% mỗi vụ.
Thu nhập của nông dân tăng bình quân 10–20% nhờ giá trị gạo cao hơn và tiết kiệm chi phí.
Nhiều doanh nghiệp đã ký kết hợp đồng bao tiêu gạo phát thải thấp cho thị trường Nhật Bản, châu Âu và một số nước Trung Đông.
Ở Sóc Trăng, Cần Thơ và Đồng Tháp, các mô hình trình diễn của dự án đã ghi nhận năng suất ổn định, chất lượng lúa gạo vượt trội, đặc biệt là hàm lượng thuốc bảo vệ thực vật tồn dư thấp, tạo lợi thế lớn khi tiếp cận các thị trường chất lượng cao. Các hợp tác xã tham gia dự án cũng có điều kiện đầu tư máy móc tiết kiệm nhiên liệu và từng bước tham gia thị trường tín chỉ carbon.
Có thể khẳng định, Đề án 1 triệu ha lúa phát thải thấp ở Đồng bằng Sông Cửu Long chính là hình mẫu cho hướng đi nông nghiệp sinh thái quy mô lớn, nơi lợi ích kinh tế – môi trường – xã hội được dung hòa.
Nông nghiệp sinh thái lan tỏa - Những trở ngại cần tháo gỡ
Không chỉ ở vùng lúa, tại nhiều địa phương, nông nghiệp sinh thái trở thành xu hướng phát triển tự nhiên.
Ở miền Bắc, việc bố trí cơ cấu mùa vụ hợp lý như mô hình hai lúa – một đông đã giúp nông dân sử dụng đất tiết kiệm, giảm áp lực sâu bệnh và hạn chế lạm dụng phân bón. Ở Tây Nguyên và Tây Bắc, các mô hình nông – lâm kết hợp, trồng xen cà phê với cây ăn trái, hay kết hợp trồng rừng – chăn nuôi đã tạo ra hệ sinh thái ổn định, tăng thu nhập và giảm phát thải carbon.
Phong trào nông nghiệp hữu cơ với chứng nhận PGS (Participatory Guarantee System - Là chứng nhận đảm bảo sản phẩm được sản xuất theo đúng quy trình cũng như tuân thủ theo các quy định của sản xuất hữu cơ) cũng phát triển mạnh tại các tỉnh như Hà Nam, Quảng Trị, Lâm Đồng... tạo ra thị trường nông sản sạch được người tiêu dùng ngày càng tin tưởng.
Những mô hình đó chứng minh nông nghiệp sinh thái không chỉ là lý thuyết, mà hoàn toàn có thể triển khai thực chất, hiệu quả khi có sự vào cuộc đồng bộ của nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức hỗ trợ và người dân.
Tuy nhiên, để nông nghiệp sinh thái mở rộng trên quy mô quốc gia, nhiều thách thức vẫn còn hiện hữu:
Thứ nhất, thiếu đồng bộ về kỹ thuật và tài liệu hướng dẫn: Nông nghiệp sinh thái đòi hỏi sự tinh tế trong kỹ thuật; mỗi vùng, mỗi loại cây trồng cần một quy trình khác nhau. Trong khi đó, hệ thống tài liệu, sổ tay kỹ thuật, quy trình chuẩn hóa vẫn chưa đầy đủ. Hệ thống khuyến nông đang tái cơ cấu nhưng nguồn lực còn hạn chế.
Thứ hai, thiếu nguồn lực tài chính: Chuyển đổi sang sản xuất sinh thái cần chi phí ban đầu cho máy móc, phân bón hữu cơ, đào tạo kỹ thuật… nhưng đa số nông dân là hộ nhỏ lẻ, ít khả năng tiếp cận tín dụng. Các chương trình tín dụng xanh đang được bàn thảo nhưng chưa thật sự phù hợp với quy mô sản xuất của nông hộ.
Thứ ba, thiếu một đề án tổng thể cấp quốc gia: Nhiều lĩnh vực như đất đai, bảo vệ thực vật, đa dạng sinh học… đều có dự án riêng lẻ, nhưng vẫn thiếu một đề án mang tính tích hợp, định hướng rõ ràng cho địa phương. Mặc dù nông nghiệp sinh thái đã được đề cập trong Kế hoạch chuyển đổi Hệ thống lương thực thực phẩm bền vững đến 2030, nhưng chưa đủ mạnh để đồng bộ hóa nguồn lực.
Thứ tư, hạn chế trong ứng dụng công nghệ số: Minh bạch hóa nguồn gốc, đo đếm phát thải, truy xuất chất lượng… đều là yêu cầu bắt buộc của nông nghiệp sinh thái. Song phần lớn hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ vẫn thiếu công cụ và nhân lực để triển khai.
Thứ năm, thị trường và truyền thông chưa thật sự mạnh: Sản phẩm sinh thái khó phát triển nếu người tiêu dùng không hiểu rõ giá trị. Nhu cầu truyền thông, giáo dục thị trường và xây dựng thương hiệu là rất cần thiết.
Nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới
Một xu hướng đáng chú ý là mô hình nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch cộng đồng, du lịch nông thôn – một trong 13 nguyên tắc cốt lõi của nông nghiệp sinh thái. Tại đồng bằng sông Cửu Long, mô hình farmstay, homestay kết hợp trải nghiệm canh tác lúa sạch, vườn cây sinh thái hay sản xuất thủ công truyền thống thu hút nhiều du khách.
Tuy nhiên, nhiều địa phương phát triển du lịch nhưng chưa quan tâm đúng mức đến việc phát triển nông sản sạch phục vụ du khách, dẫn đến phát triển thiếu đồng bộ. Cần điều chỉnh chính sách đất nông nghiệp theo hướng cho phép xây dựng các công trình nhỏ phục vụ du lịch mà không làm mất đi chức năng sản xuất.
Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng đã nhấn mạnh những nhóm nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới:
Hoàn thiện thể chế và mô hình quản trị hiện đại, rà soát toàn diện luật pháp liên quan đất đai, nước, rừng, khí hậu…
Phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thiết lập bộ tiêu chuẩn xanh và nâng tầm thương hiệu nông sản Việt Nam đi đôi với tín chỉ carbon.
Sử dụng bền vững tài nguyên quốc gia, bảo đảm an ninh nguồn nước, nhất là lưu vực Mekong.
Thúc đẩy khoa học – công nghệ và chuyển đổi số, đưa AI, cảm biến, dữ liệu lớn vào quản lý nông nghiệp thông minh.
Huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh, thúc đẩy tài chính khí hậu, ODA mới, vốn tư nhân và cơ chế tín dụng xanh cho nông dân.
Nông nghiệp sinh thái không chỉ là xu thế của thời đại, mà còn là cách để nông nghiệp Việt Nam chuyển từ “tăng trưởng theo lượng” sang “tăng trưởng theo chất”. Đề án 1 triệu ha lúa phát thải thấp ở Đồng bằng Sông Cửu Long đã cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ mô hình nông nghiệp bền vững quy mô lớn, tạo giá trị kinh tế cao, đóng góp thực chất vào mục tiêu Net Zero.
Để tiến xa hơn, cần một chiến lược tổng thể, nguồn lực đủ mạnh và sự chung tay của Nhà nước – doanh nghiệp – nhà khoa học – nông dân. Con đường đi lên của nông nghiệp Việt Nam trong thập kỷ tới sẽ được định hình bởi mức độ thành công của nông nghiệp sinh thái, nơi môi trường được bảo vệ, người nông dân được hưởng lợi, và Việt Nam khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị nông sản toàn cầu.
V.X.B - N.T.D
