Trong tiến trình đó, ngành nông nghiệp và môi trường được xem là trụ cột then chốt, vừa đảm bảo sinh kế và an ninh lương thực, vừa kiến tạo nền tảng cho kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát thải thấp. Đây là định hướng mang tính tất yếu, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước về mô hình phát triển mới: tăng trưởng dựa trên chất lượng, bền vững và hài hòa với thiên nhiên.
Ảnh minh hoạ. Nguồn: Internet
Nền tảng vững chắc từ những thành tựu nổi bật
Trong giai đoạn 2021–2024, nông nghiệp Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ấn tượng, khẳng định vai trò trụ đỡ của nền kinh tế. GDP ngành tăng trung bình 3,57%/năm, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 62,5 tỷ USD năm 2024, xuất siêu kỷ lục 18 tỷ USD, tăng gần 70% so với năm 2020. Nông sản Việt Nam hiện đã có mặt tại 196 quốc gia và vùng lãnh thổ, đưa nước ta vươn lên thứ 15 thế giới về xuất khẩu nông sản.
Chương trình xây dựng nông thôn mới đạt nhiều kết quả nổi bật, tạo chuyển biến căn bản trong đời sống nông thôn. Đến giữa năm 2025, 78,7% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, hoàn thành 98,4% mục tiêu giai đoạn 2021–2025; trong đó, 40,4% xã đạt chuẩn nâng cao và 10,8% xã đạt chuẩn kiểu mẫu. Thu nhập bình quân khu vực nông thôn đạt 54 triệu đồng/người/năm, tăng 1,3 lần so với năm 2020; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm từ 7,1% xuống còn 3,5%. Những con số biết nói này minh chứng cho vai trò trụ đỡ kinh tế – xã hội của khu vực nông nghiệp, nông thôn, đồng thời phản ánh hiệu quả của quá trình chuyển đổi hướng tới phát triển bền vững.
Song hành với phát triển kinh tế, công tác bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên và ứng phó biến đổi khí hậu đã được nâng lên tầm chiến lược. Nguyên tắc “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần” trở thành định hướng xuyên suốt trong hoạch định chính sách và thực thi. Năng lượng tái tạo tăng gấp ba lần mục tiêu đề ra; công tác quản lý, bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học được đẩy mạnh; nhiều phong trào cộng đồng như “Sạch làng, đẹp ruộng”, “Thắp sáng làng quê” lan tỏa mạnh mẽ, hình thành nếp sống xanh trong cộng đồng dân cư nông thôn.
Chuyển đổi xanh – Xu thế tất yếu và cơ hội bứt phá
Bước vào giai đoạn phát triển mới, nông nghiệp Việt Nam không thể tiếp tục mô hình “nâu” thâm dụng tài nguyên mà phải chuyển sang mô hình “xanh” – sinh thái, tuần hoàn và phát thải thấp. Đây vừa là yêu cầu tất yếu của thời đại, vừa là con đường duy nhất để nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.
Nông nghiệp xanh được định hình trên ba trụ cột: kinh tế, môi trường và xã hội.
Về kinh tế, tập trung nâng cao năng suất, giảm lãng phí, tăng tỷ lệ tái chế và giá trị gia tăng.
Về môi trường, hướng tới phục hồi đất đai, tiết kiệm nước, hạn chế hóa chất, ngăn chặn phá rừng, giảm phát thải khí nhà kính.
Về xã hội, thúc đẩy việc làm xanh, nâng cao phúc lợi và công bằng xã hội.
Nhiều chương trình, sáng kiến cụ thể đã được triển khai, tiêu biểu như “Cùng nông dân bảo vệ môi trường”, Đề án “Sức khỏe đất”, hay các hợp tác công – tư về sản xuất đầu vào bền vững. Đặc biệt, nhận thức mới coi phụ phẩm nông nghiệp là tài nguyên tái tạo đã mở ra hướng đi kinh tế tuần hoàn đầy triển vọng. Mỗi năm, gần 160 triệu tấn phụ phẩm nông, lâm, thủy sản được tạo ra, trong đó hơn 50% từ trồng trọt và 90% từ thủy sản được tái sử dụng cho sản xuất năng lượng sinh khối, phân bón hữu cơ, góp phần giảm phát thải và gia tăng giá trị sản phẩm.
Cùng với đó, chuyển đổi số trở thành động lực mới. Các công nghệ như Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) đang được ứng dụng sâu rộng trong quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc và dự báo thị trường, giúp nông nghiệp Việt Nam ngày càng thông minh, hiệu quả và minh bạch hơn.
Quá trình chuyển đổi xanh đặt ra nhiều thách thức lớn. Tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, xã hội và an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe; cách mạng công nghiệp 4.0 vừa mở ra cơ hội đổi mới công nghệ, vừa tạo áp lực cạnh tranh gay gắt. Trong nước, đô thị hóa, công nghiệp hóa khiến tài nguyên, lao động và không gian sản xuất nông nghiệp chịu sức ép lớn. Tuy nhiên, nếu nắm bắt đúng xu hướng, đây sẽ là cơ hội để nông nghiệp Việt Nam bứt phá, phát triển theo hướng xanh, bền vững và có giá trị cao hơn.
Phát huy lợi thế dẫn dắt chuyển đổi xanh toàn diện
Để hiện thực hóa tầm nhìn Đại hội XIV và Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, ngành nông nghiệp và môi trường cần tập trung vào bốn trụ cột chiến lược:
Thứ nhất, đổi mới tư duy phát triển: chuyển từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”; từ “đơn ngành” sang “đa ngành”, gắn sản xuất với nhu cầu thị trường và tích hợp đa giá trị – sinh thái, văn hóa, dịch vụ.
Thứ hai, phát triển nông nghiệp xanh và đa giá trị: áp dụng mô hình giảm đầu vào, bảo vệ môi trường, khai thác các dịch vụ hệ sinh thái như du lịch nông nghiệp, hấp thụ các-bon, bảo tồn đa dạng sinh học.
Thứ ba, đầu tư mạnh cho khoa học, công nghệ và chuyển đổi số: ưu tiên công nghệ tiết kiệm tài nguyên, năng lượng tái tạo, công nghệ carbon thấp, kinh tế tuần hoàn, đồng thời phục hồi hệ sinh thái tự nhiên.
Thứ tư, thúc đẩy kinh tế xanh trở thành xu hướng chủ đạo: hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi mô hình sản xuất – kinh doanh xanh, khuyến khích khởi nghiệp sáng tạo xanh, mở rộng hợp tác quốc tế và xây dựng thương hiệu quốc gia gắn với tiêu chuẩn bền vững.
Đây cũng chính là tinh thần được khẳng định trong Nghị quyết 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050. Theo đó, nông nghiệp Việt Nam không chỉ dừng lại ở sản xuất lương thực, mà phải tiến tới nông nghiệp sinh thái, hiện đại và giá trị cao, đóng góp tích cực vào mục tiêu quốc gia về tăng trưởng xanh và trung hòa carbon.
Ngành nông nghiệp và môi trường đang đứng trước bước ngoặt phát triển lịch sử. Với sứ mệnh vừa là trụ đỡ an ninh quốc gia, vừa là đầu tàu trong chuyển đổi xanh, ngành có đầy đủ cơ sở để dẫn dắt quá trình phát triển bền vững của đất nước.
Đây không chỉ là câu chuyện của sản xuất, mà còn là hành trình kiến tạo tương lai – nơi nông thôn trở thành không gian kinh tế chiến lược, nông dân trở thành chủ thể sáng tạo, và môi trường trở thành nền tảng của mọi giá trị phát triển.
Nếu tận dụng tốt cơ hội, đổi mới tư duy và hành động nhất quán, ngành nông nghiệp và môi trường Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên thành mũi nhọn trong chuyển đổi xanh và tăng trưởng bền vững, góp phần hiện thực hóa khát vọng Việt Nam hùng cường, thịnh vượng vào giữa thế kỷ XXI.
V.X.B
