Hợp tác xã (HTX) không còn đơn thuần là mô hình liên kết sản xuất nông nghiệp thuần túy, mà đang vươn mình trở thành thực thể điều phối đa giá trị, nơi giao thoa giữa "hồn cốt" bản địa và tư duy quản trị hiện đại.
Bài viết này phân tích sâu sắc vai trò của HTX như một "mắt xích vàng" trong việc đánh thức tiềm năng từ sản phẩm OCOP, du lịch nông thôn và công nghiệp văn hóa, kiến tạo một hệ sinh thái phát triển bền vững, nhân văn và có sức cạnh tranh quốc tế.
Thể chế và hành lang pháp lý: Điểm tựa cho sự bứt phá của kinh tế tập thể
Sự phát triển của hệ thống HTX trong những năm gần đây không phải là một hiện tượng tự phát mà là kết quả của một quá trình kiến tạo thể chế bài bản và tầm nhìn chiến lược xuyên suốt. Những định hướng lớn từ Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã xác định kinh tế tập thể là thành phần kinh tế quan trọng, phải được hiện đại hóa gắn với chuyển đổi số và kinh tế xanh để thích ứng với kỷ nguyên mới.
Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 25/12/2025 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa cùng Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đã tạo ra một luồng sinh khí mới. Chiến lược xác định mục tiêu rõ ràng: đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP và tầm nhìn đến năm 2045 sẽ đạt mức 9% GDP.
Cùng với đó, Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 chính thức có hiệu lực đã tháo gỡ những "điểm nghẽn" kinh niên về sở hữu, huy động vốn và quản trị, tạo điều kiện cho các HTX vận hành như những doanh nghiệp xã hội chuyên nghiệp. Tại Hà Nội, Chương trình số 04-CTr/TU ngày 17/03/2021 của Thành ủy đã đưa du lịch nông nghiệp và chuyển đổi số trở thành hai trụ cột chiến lược. Việc triển khai các văn kiện này đồng bộ đã tạo ra một hệ thống phòng vệ pháp lý và đòn bẩy kinh tế vững chắc, cho phép các HTX tự tin dấn thân vào những lĩnh vực mới như công nghiệp văn hóa và dịch vụ số, nơi đòi hỏi tính pháp trị cao về sở hữu trí tuệ và quyền khai thác tài nguyên bản địa.
HTX và sứ mệnh nâng tầm giá trị hệ sinh thái OCOP gắn với làng nghề
Dưới góc nhìn thực chứng, HTX đang đóng vai trò là "nhạc trưởng" chuyển hóa tài nguyên thô của làng quê thành các sản phẩm OCOP mang giá trị gia tăng cao. Tính đến nay, cả nước ghi nhận khoảng 17.900 sản phẩm OCOP được công nhận từ 3 sao trở lên. Đáng chú ý, kết quả từ báo chí chính thống cho thấy hơn 60% số chủ thể OCOP có doanh thu tăng bình quân 17,6%/năm, và giá bán sản phẩm tăng trung bình 12,2% sau khi được chuẩn hóa. Trong đó, khối HTX chiếm tỷ trọng áp đảo với khoảng 39,5% tổng số chủ thể, tương đương hơn 7.000 sản phẩm đặc sắc.
Đặc biệt, Việt Nam đang sở hữu "cơ hội vàng" từ hệ thống 5.400 làng nghề, với khoảng 2.000 làng nghề truyền thống đang tạo ra sức bật kinh tế mạnh mẽ. Thị trường thủ công mỹ nghệ toàn cầu với quy mô hàng nghìn tỷ USD chính là dư địa để kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vượt xa con số 2 tỷ USD/năm như hiện nay.
Tại Thủ đô Hà Nội, với 3.317 sản phẩm OCOP, các HTX đã cho thấy sự nhạy bén khi áp dụng công nghệ chế biến sâu theo Quyết định số 919/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Việc tham gia HTX giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất, chuẩn hóa bao bì và kiểm soát an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, một vấn đề phản biện cần lưu ý là tránh sự đồng nhất hóa quá mức gây phai mờ tính độc bản; HTX kiểu mới phải là bộ lọc tinh tế để giữ vững "mã gene" văn hóa riêng biệt của từng địa phương.
Chuyển đổi số và du lịch thông minh: Đánh thức "miền đất hứa" nông thôn
Du lịch nông nghiệp gắn với sản phẩm OCOP được coi là động lực mới với lưu lượng khách tìm về các vùng nông thôn ngày càng tăng mạnh. Theo số liệu tổng kết, ngành du lịch Việt Nam đã bứt phá kỷ lục khi đón gần 21,2 triệu lượt khách quốc tế và 135,5 triệu lượt khách nội địa, đưa tổng thu vượt mốc 1 triệu tỷ đồng. Riêng tại Hà Nội, ngành du lịch cũng đã cán mốc ấn tượng với gần 31 triệu lượt khách. HTX đang ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số để quản trị theo tinh thần Nghị quyết số 82/NQ-CP của Chính phủ về phát triển du lịch bền vững.
Mô hình "nông thôn mới thông minh" đã đạt được kết quả ấn tượng nhờ hạ tầng viễn thông đồng bộ. HTX Rau quả sạch Chúc Sơn là một điển hình thành công khi ứng dụng trạm quan trắc iMentos để minh bạch hóa nguồn gốc qua mã QR. Tại đây, HTX không chỉ bán nông sản mà còn bán "niềm tin" và trải nghiệm xanh. Tuy nhiên, để thực sự bứt phá, cần phải tháo gỡ triệt để các nút thắt về cơ chế đất đai cho hạ tầng du lịch nông thôn. Mô hình "ba cùng": Cùng cộng đồng - Cùng văn hóa - Cùng phát triển chính là chìa khóa then chốt kiến tạo sự hạnh phúc bền vững cho người nông dân, biến họ thành những "đại sứ văn hóa" trên chính mảnh đất quê hương.
Sức sống từ thực tiễn: Khi nông sản và di sản hòa quyện trong mô hình HTX
Sự sống động của kinh tế tập thể được minh chứng qua các mô hình HTX điển hình. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, HTX nông nghiệp du lịch sinh thái Cồn Sơn (Cần Thơ) là ví dụ tiêu biểu về việc khai thác thế mạnh bản địa gắn với cộng đồng. Các thành viên HTX không chỉ sản xuất trái cây sạch mà còn biến vườn tược thành không gian trải nghiệm văn hóa miệt vườn thuần chất, tạo chuỗi giá trị khép kín từ vườn đến bàn ăn.
Tại Hà Nội, Hợp tác xã Nông nghiệp Xứ Đoài đã thành công rực rỡ trong việc khôi phục và phát triển chuỗi giá trị từ cây sen. Từ việc bán hoa hay hạt thô, HTX đã chủ động đầu tư công nghệ chế biến sâu để tạo ra sản phẩm OCOP chất lượng cao như miến sen, trà sen, thực phẩm thực dưỡng, đồng thời khai thác đầm sen thành không gian du lịch sinh thái.
Sự kết hợp khéo léo này giúp HTX Nông nghiệp Xứ Đoài gia tăng lợi nhuận và kiến tạo mô hình kinh tế tuần hoàn mẫu mực. Tương tự, sự bứt phá của các HTX làng nghề như gốm sứ Bát Tràng hay lụa Vạn Phúc với các tour trải nghiệm "làm nghệ nhân trong một ngày" đã giúp du khách trực tiếp chạm vào di sản. Đây chính là cách quảng bá sản phẩm OCOP hiệu quả nhất, khi khách hàng không chỉ mua vật phẩm mà còn mua cả niềm cảm hứng và sự trân trọng giá trị dân tộc.
Quản trị xanh và Sứ mệnh bền vững: Lời giải cho bài toán trường tồn
HTX kiểu mới hiện nay không chỉ dừng lại ở mục tiêu kinh tế mà còn gánh vác sứ mệnh bảo vệ môi trường nông thôn – trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững quốc gia. Các HTX nông nghiệp hiện đóng vai trò chủ chốt trong việc xử lý phụ phẩm thành phân bón hữu cơ, giảm thiểu rác thải nhựa và thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Tại các vùng di sản như Ninh Bình, HTX đã trở thành những "vệ tinh" đảm bảo cảnh quan sinh thái phục vụ công nghiệp không khói.
Việc thực hiện kinh tế tuần hoàn giúp giảm thiểu ô nhiễm và tạo ra nông sản sạch đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe. Đây là bước chuyển mình từ nông nghiệp thâm dụng sang nông nghiệp tái sinh. Qua lăng kính SWOT, HTX có điểm mạnh về sự gắn kết cộng đồng và tài nguyên bản địa, nhưng thách thức lớn nhất là biến đổi khí hậu và áp lực cạnh tranh. Cơ hội mở ra khi xu hướng tiêu dùng xanh và sống bền vững trở thành dòng chảy chính yếu toàn cầu. Việc soi xét các thực tại này giúp định hình lộ trình phát triển mạch lạc theo đúng tinh thần Luật Hợp tác xã 2023, đảm bảo di sản không bị mai mọt trong quá trình thương mại hóa.
Giải pháp đột phá và tầm nhìn tương lai cho kinh tế tập thể Việt Nam
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và nâng tầm quản trị thương hiệu tập thể. Dựa trên bài học OVOP của Nhật Bản, Nhà nước cần ban hành hướng dẫn định giá tài sản vô hình như tri thức dân gian hay chỉ dẫn địa lý để HTX thế chấp vay vốn. Việc chuẩn hóa thương hiệu giúp giá trị nông sản tăng 30-50%, tạo đòn bẩy tài chính vững chắc. Chúng ta cần hành lang pháp lý linh hoạt để HTX tham gia sâu vào các dự án đầu tư công - tư về hạ tầng bảo tồn di sản, tạo sự cộng hưởng nguồn lực mạnh mẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng làng nghề địa phương.
Thứ hai, đào tạo nhân lực đa năng gắn với quản trị xanh bền vững. Dựa trên kinh nghiệm Bắc Âu, HTX cần bồi dưỡng đội ngũ quản lý có tư duy "lai", vừa am hiểu nông nghiệp, vừa giỏi văn hóa và công nghệ số để cá tính hóa sản phẩm. Việc định lượng hóa các chỉ số phát thải và tái chế phụ phẩm giúp giảm 20% chi phí vận hành, đồng thời xây dựng niềm tin với khách hàng hiện đại bằng các thông điệp nhân văn. Năng lực văn hóa tổ chức chuyên nghiệp phải là giá trị cốt lõi giúp HTX thu hút lao động trẻ trình độ cao về gắn bó lâu dài.
Thứ ba, thúc đẩy chuyển đổi số và nghệ thuật hóa sản phẩm OCOP. Theo mô hình OTOP của Thái Lan, HTX phải đưa tư duy công nghiệp văn hóa vào thiết kế bao bì, biến mỗi sản phẩm thành một "đại sứ văn hóa" biết kể chuyện hấp dẫn. Khi có yếu tố cảm xúc và sự kết nối di sản, sản phẩm nông nghiệp có thể đạt giá trị kinh tế cao gấp nhiều lần so với hàng thô thông thường. Việc liên kết mạng lưới nghệ nhân thông qua các nền tảng số sẽ tạo ra kho tàng tri thức chung khổng lồ, giúp không ngừng nâng tầm hệ sinh thái kinh tế tập thể Việt Nam.
Thứ tư, xây dựng hệ sinh thái liên kết đa ngành và chuỗi cung ứng số. Học tập mô hình "Làng Taobao" của Trung Quốc, HTX kiểu mới cần phối hợp chặt chẽ với các viện nghiên cứu và doanh nghiệp lữ hành lớn để tối ưu hóa quy trình sản xuất, xúc tiến thương mại xuyên biên giới. Sự thành công của mô hình này giúp doanh thu trực tuyến tăng trưởng mạnh mẽ, đưa đặc sản bản địa tiếp cận thị trường quốc tế khó tính bằng sự minh bạch thông tin và tính độc đáo của chuỗi cung ứng bền vững, từ đó góp phần giảm thiểu tối đa các khâu trung gian gây lãng phí kinh tế.
Thứ năm, nâng cao năng lực văn hóa tổ chức và tinh thần đổi mới. Dựa trên mô hình Mondragon của Tây Ban Nha, HTX phải xây dựng niềm tin tuyệt đối giữa các thành viên thông qua quản trị dân chủ và phân chia lợi ích công bằng. Việc thiết lập bộ quy tắc ứng xử về đạo đức kinh doanh giúp tăng tỷ lệ gắn kết thành viên bền chặt. Chính sự chân thành và tinh thần cộng đồng kết hợp công nghệ số sẽ trở thành vũ khí cạnh tranh sắc bén, giúp HTX chiếm lĩnh niềm tin khách hàng bằng những giá trị nhân văn độc bản mà các tập đoàn lớn khó có thể sao chép.
Thứ sáu, khai thác chỉ dẫn địa lý và bảo tồn di sản theo chuẩn quốc tế. Kinh nghiệm của Pháp và Ý cho thấy việc bảo hộ chỉ dẫn địa lý giúp giá trị thương mại nông sản tăng ít nhất 2,5 lần. HTX cần tập trung quản trị chất lượng dựa trên sự gắn kết chặt chẽ giữa đặc điểm thổ nhưỡng và tri thức dân gian cổ truyền. Đây là giải pháp căn cơ giúp HTX khẳng định cá tính và sự khác biệt về cảm xúc trên thị trường toàn cầu. Sự chuyên nghiệp trong bảo tồn di sản gắn với thương mại hóa bền vững sẽ tạo ra sức hút khó cưỡng cho hệ sinh thái nông thôn.
Khát vọng nông thôn nhân văn và sứ mệnh trường tồn của kinh tế tập thể
Nhìn lại toàn bộ hành trình chuyển mình của khu vực kinh tế tập thể, có thể khẳng định rằng việc phát triển Hợp tác xã kiểu mới dựa trên hệ sinh thái đa giá trị từ OCOP, du lịch nông thôn và công nghiệp văn hóa không chỉ đơn thuần là một giải pháp kinh tế kỹ thuật, mà chính là một chiến lược nhân văn mang tầm vóc thời đại. Trong dòng chảy mạnh mẽ của hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, HTX đã thoát ly khỏi chiếc áo cũ của mô hình sản xuất thô để trở thành những thực thể kinh tế sáng tạo, nơi lưu giữ "linh hồn" di sản và chuyển hóa nó thành giá trị thặng dư bền vững.
Dưới sự soi sáng của Nghị quyết Đại hội XIV và các chiến lược quốc gia về văn hóa, HTX kiểu mới đang thực hiện sứ mệnh kép: vừa là "người gác đền" cho những giá trị bản sắc dân tộc, vừa là "mũi dạt" đưa nông sản Việt vươn tầm thế giới. Những con số thực chứng về tăng trưởng doanh thu OCOP, sự bùng nổ của du lịch nông thôn thông minh hay mục tiêu đóng góp 9% GDP của công nghiệp văn hóa đến năm 2045 đều hội tụ tại điểm nút là năng lực quản trị và sự đoàn kết của các HTX. Đây chính là biểu tượng cho sức mạnh nội sinh của dân tộc, nơi tri thức khoa học hiện đại hòa quyện nhịp nhàng cùng cảm xúc văn hóa và trách nhiệm với môi trường xanh.
Hướng tới tương lai, HTX phải thực sự trở thành trụ cột kiến tạo nên những "vùng quê đáng sống" – nơi người nông dân không chỉ giàu có về vật chất mà còn tự hào về bản sắc và tự trọng về nghề nghiệp. Sự bứt phá từ tư duy "đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng" sang tư duy "kinh tế tuần hoàn và nông nghiệp tái sinh" sẽ là chìa khóa vàng đưa Việt Nam trở thành quốc gia hình mẫu về phát triển nông thôn bền vững. Với sự dẫn dắt của những điển hình như HTX Nông nghiệp Xứ Đoài hay HTX Cồn Sơn, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng vào một kỷ nguyên mới của kinh tế tập thể: một kỷ nguyên mà ở đó, nông sản mang hơi thở văn hóa, du lịch mang thông điệp di sản và mỗi HTX là một viên gạch hồng xây dựng nên sự cường thịnh, trường tồn của quốc gia trong bối cảnh hiện nay.
